Artikujt

Shihabud-din Mahmud el Alusi

Shihabud-din Mahmud el Alusi (1217 h.-1270 h)

dhe tefsiri i tij

 “RUHUL MEANI FI TEFSIRIL KUR’ANI-L ADHIM

VE-S-SEB’IL METHANI”

Biografia e Alusit

Ebu Thena’ë Shihabud-din Mahmud bin Abdullah el Alusi el Bagdadi u lind në vitin 1217 h. në Bagdad. Origjina familjare e të parëve të tij është nga fshati Alus, një vend në gjysmën e rrjedhës së lumit Eufrat, mes Bagdadit dhe Shamit (Sirisë).

Alusi u lind dhe u rrit në një familje që vlerësonte lart dijen dhe ishte e ngritur në aspektin shkencor, sidomos në shkencat islame. Babai i tij ishte një prej dijetarëve më të mëdhenj të Bagdadit.

Tërë ky ambient i përshtatshëm islam, la gjurmë të pashlyeshme në zemrën e djaloshit të vogël, kështu që me 13 vjetët e tij, tashmë ishte në gjendje që të tjerëve t’u jepte mësim, e madje edhe të shkruante vepra.

Mësuesi i tij i parë ka qenë babai i tij, pastaj Ali es-Suvejdi dhe Shejh Halid el Kurdi el Mexhdi en-Nakshebendi, i cili kishte lënë një ndikim të madh në të. Ky zaten edhe kishte ndikuar që Alusi të jepej edhe pas sufizmit, mendime të cilat shpeshherë i ka shprehur edhe në faqet e tefsirit të tij “Ruhul Meani…”.

Në vitin 1248 h. mori postin e myftiut të Bagdadit, të cilin e kreu për vite. Në aspektin juridik një kohë pasoi medhhebin e Shafiut e pastaj kaloi në atë hanefi, ku pas një kohe mori edhe rolin e drejtuesit të kësaj shkolle juridike.[1] Njerëzit me admirim shikonin dijen e tij, e madje edhe vetë sulltani, por si pasojë e një komploti (intrige), për një kohë u izolua nga bota dhe u shkarkua nga pozita e myftiut të Bagdadit.

Dija e madhe e Alusit dhe sukseset e tij në jetë, shkaktuan ndjenja të xhelozisë tek disa mendje të sëmura. Kishte shumë njerëz të tillë që kishin smirë ndaj Alusit , prandaj edhe u përpoqën ta thyenin shpirtërisht, duke e paraqitur figurën e tij në mënyrë të shëmtuar para mëkëmbësit të ri të Bagdadit- Muhamed Nexhip pashës. Ata ndaj Alusit shpifën madje edhe gjëra të paqena, si f.v. se ai gjoja ishte një vegël në duart e konsullit francez në Bagdad, se ishte selefi i përbetuar etj. Tërë këto intriga bënë që mëkëmbësi i ri i Bagdadit ta ndërronte atë nga detyra e myftiut, pastaj t’ia ndalonte të mbante ligjërata para studentëve, dhe faktikisht e mbylli në burg shtëpiak. Njerëzit dalëngadalë filluan të largoheshin prej tij, kështu që për një kohë arriti në prag të një varfërimi total.

Në një gjendje të tillë izolimi, e cila zgjati 1 vit e gjysmë, ishte i shtrënguar të merrte udhën për në Stamboll që të ankohej tek sulltani për këto padrejtësi ndaj tij. Rastisi që në këtë kohë të kishte përfunduar edhe tefsirin e tij, të cilin e kishte marrë me vete për t’ia treguar sulltanit. Ishte kjo në muajin Rebiul Ahir të vitit 1267 h., kur ai ishte pesëdhjetë vjeç. Në Stamboll së pari u takua me Shejhul Islamin-Muhammed Arif Hakem, i cili e priti si më së miri dhe i shkroi një letër rekomandimi tek sulltan Abdul Mexhidi, i cili, pasi e pranoi dhe mësoi për vlerën e tefsirit, që sapo e kishte përfunduar, ia caktoi një pagë të përhershme mujore dhe e luti të rrinte tek ai në pallat për një kohë. Në pallatin e sulltanit qëndroi për njëzet e një muaj, pastaj u kthye në Bagdad dhe pas një kohe shumë të shkurtër, në vitin 1270 h., vdiq në Kerh.[2]

 

Veprat e tij

Alusi është autor i shumë veprave me vlerë. Ndër veprat e tij më të njohura konsiderohen:

1. “Ruhul Meani…” –Tefsiri i tij i mirënjohur, për të cilin do të bëjmë fjalë në vazhdim, pastaj

2. “Hashijetu alel Katr”, të cilin libër e kishte shkruar në rininë e tij dhe kishte vazhduar të punonte në të gjatë tërë jetës deri në vdekje, por që megjithatë nuk kishte arritur ta përfundonte. Këtë vepër të çmueshme e ka përfunduar më pas djali i tij Sejjid Nu’man el Alusi.

3. “Sherh es-Selmi fil Mantik” – Libër në shkencën e logjikës, e cila ka humbur dhe nuk ekziston më as në dorëshkrim.

4. “El-Exhvibetu el Irakije alel es’ileti el-Lahorije”

5. “El-Exhvibetu el Irakije alel es’ileti el-Iranije”

6. “Durretul Gavvas fi evhami-l-Havvas”

7. “En-Nefehat el Kudsijje fi mebahith el Imamije”, dhe

8. “El-Fevaid es-Sunnije fi Ilm Adab el bahth”[3].

 

Tefsiri i Alusit

“Ruhul Meani fi tefsiril Kur’ani-l adhim ve-s-seb’il methani”

Si i lindi ideja për këtë tefsir

Qysh në parathënien e tefsirit të tij “Ruhul Meani…”, Alusi tregon për rrethanat që i paraprinë shkrimit të këtij tefsiri. Ai rrëfen se qysh kur ishte fëmijë, kishte dëshirë të mësonte dhe të studionte Kur’anin, madje ai fare nuk u bashkohej moshatarëve të tij në lojë, por më me ëndje ulej në një qoshe dhe mësonte e studionte Kur’anin. Tërë kjo dashuri ndaj fesë dhe studimit të Kur’anit bëri që Alusi qysh në rininë e tij të hershme, të shquhej për zgjuarsi dhe dije të madhe. Madje kur ishte në moshën 20 vjeç i kishte lindur ideja të shkruante një tefsir të Kur’anit. Por, megjithatë nuk e bënte nga frika në mos po gabonte diçka gjatë komentimit të Librit të Allahut. Mirëpo në vitin 1252 h. në një natë të xhumasë të muajit Shaban, kishte parë një ëndërr (ru’ja), në të cilën Allahu xh.sh. e kishte urdhëruar të mbështillte (bashkonte) qiejt dhe Tokën, meqë ishin ndarë… Alusi rrëfen: Njërën dorë e zgjata mbi qiej, kurse tjetrën e lëshova në ujë… dhe pastaj më doli gjumi. Kjo ëndërr më bëri shumë përshtypje dhe kërkova me ngulm shpjegimin e ëndrrës e domethënien e mundshme të saj, derisa në një libër nuk gjeta një shpjegim, se ajo ëndërr kishte të bënte me shkrimin e një tefsiri (komentimi) të Kur’anit nga ana ime. Atëherë më nuk kisha mëdyshje dhe e luta Allahun Fuqiplotë që të më ndihmonte në këtë punë që do ta nisja. Ishte kjo nata e 16 e muajit Shaban, kur fillova të shkruaja Tefsirin, e atëbotë isha 34 vjeç.”[4]

Kur ishte para përfundimit të tefsirit, u mendua se si ta emërtonte dhe nuk po gjente dot një emërtim adekuat, në të cilin t’i flinte zemra. Këtë hall të tij ia kishte treguar ministrit, Ali Riza pashës, i cili, pasi kishte lexuar një pjesë të këtij tefsiri, i kishte propozuar titullin: “RUHUL-ME'ANI FI TEFSIRIL-KUR'ANIL-ADHIMI VES-SEB'IL-METHANI”, - Shpirti i domethënieve në komentimin e Kur’anit madhështor dhe shtatë ajetet që përsëriten (Fatihaja).

Alusit menjëherë i pëlqeu ky emërtim dhe pranoi që tefsiri i tij të kishte këtë titull. Tefsirin e kishte përfunduar në fund të muajit Rebiul Ahir të vitit 1267 h., që do të thotë pas plot 15 vjetësh nga dita e fillimit.

Kjo tregon për seriozitetin e qasjes së Alusit ndaj tefsirit të Kur’anit, sepse ai nuk dëshironte të shkruante me shpejtësi, por preferonte të shkruante më ngadalë dhe tefisiri i tij të kishte një vlerë e domethënie të madhe.

Biografët që u morën me jetën e Alusit, tregojnë disa detaje interesante sesi e kalonte ai kohën. Ditën jepte fetva dhe i mësonte të tjerët, në pjesën e parë të natës shoqërohej me një grup njerëzish, të cilët ishin të etshëm për njohuritë e tij nga tefsiri, ndërsa, në pjesën e fundit të natës, vazhdonte të shkruante në tefsirin e tij. Atë që e shkruante natën, të nesërmen në mëngjes Alusi ua jepte studentëve (nxënësve) të tij ta përshkruanin me bukurshkrim. Vlen të theksohet se për të shkruar atë që ai e kishte shkruar për pak orë, studentëve u duheshin deri dhjetë orë.

 

Pozita e tefsirit të Alusit në mesin e tefsireve të tjera

Mund të themi lirisht se tefsiri i Alusit është një enciklopedi e vërtetë në lëmin e tefsirit. Ani pse në tefsirin e tij mund të hasim shumë transmetime të përcjella nga gjeneratat e para, megjithatë në këtë tefsir më shumë mbretëron komentimi i lirë, i bazuar në ixhtihadin e tij personal, dhe ai është prej tefsireve të vëllimshme.

Alusi në Tefsirin e tij shkriu tërë talentin dhe afinitetin që ia kishte dhuruar i Madhi Allah, kështu që tefsiri i tij për një kohë të shkurtër u bë një enciklopedi e vërtetë e qëndrimeve, si atyre tradicionale ashtu edhe atyre racionale.

Alusi në tefsirin e tij kishte gërshetuar tradicionalen dhe racionalen, kështu që nëpër fletët e tefsirit të tij mund të hasim citate nga tefsiri i Ibn Atijes, i Ebu Hajjanit, Ebu Suudit, Bejdaviut, Rraziut, Kesh-shafit etj.

Ai, kur cekte mendimet e Ebu Suudit, Bejdaviut dhe Rraziut, zakonisht merrte pozitën e një arbitri kritik lidhur me mendimet e tyre. Ai në këso raste shpeshherë merrte qëndrim tjetër nga ai i Ebu Suudit, Bejdaviut, apo të tjerëve. Pastaj në shumë raste nuk pajtohej me disa nga qëndrimet e Rraziut rreth disa çështjeve juridike, dhe përpiqej të argumentonte të kundërtën e mendimeve të tij, duke i dhënë përparësi qëndrimit të hanefinjve në këto raste.

Kishte raste kur pajtohej me mendimin e ndonjë dijetari, por ai sillte edhe disa argumente shtesë për ta përforcuar edhe më tej atë mendim.

Ai, kur citon fjalët e mufessirëve para tij, i citon me ofiqet e tyre. P.sh. kur thotë: “ka thënë “Shejhul Islam”, ka për qëllim Ebu Suudin; kur thotë: “Kadi”, ka për qëllim Bejdaviun; kur thotë “Imami”, ka për qëllim Fahru Rraziun etj.

Një karakteristikë e tefsirit të Alusiut është se ai, edhe pse herë-herë di të zgjerohet, megjithatë nuk del nga kornizat e përcaktuara të tefsirit, gjë që tregon se ai vërtet kishte një talent të rrallë të dhuruar nga ana e Allahut xh.sh.

 

Qëndrimi i tij ndaj fraksioneve të ndryshme

Alusi ishte një ndër pinjollët më të denjë të Ehli Synetit, dhe në çdo rast që i jepej, ai mbronte me ngulm qëndrimet e këtij drejtimi. Alusi shpeshherë kritikonte qëndrimet e mu’teziles, shiinjve dhe fraksioneve të tjera, të cilat nuk përputheshin me parimet e Ehli Synetit.

F.v., kur komenton fjalët e Allahut:

خَتَمَ اللّهُ عَلَى قُلُوبِهمْ وَعَلَى سَمْعِهِمْ وَعَلَى أَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ وَلَهُمْ عَذَابٌ عظِيمٌ

“Allahu ua mbylli atyre zemrat, veshët e tyre dhe në të pamët e tyre ka një perde, e ata kanë një dënim të madh.” (El-Bekare, 7), ai shpjegon hollësisht se Allahu vërtet ua vulos disa njerëzve zemrat, veshët dhe sytë, dhe ata nuk e shohin realitetin. Në këtë rast ai kritikon ashpër Zemahsheriun, i cili në lidhje me këtë ajet thotë se ky veprim nuk bën t’i mvishet Allahut, por me urdhrin e Tij, këtë e realizon dikush tjetër, si f.v. shejtani!!![5] etj. Nga kjo vërejmë se Alusi vërtet kishte një qëndrim të shëndoshë kritik kundër Zemahsheriut, duke e kundërshtuar mendimin e tij me argumente të qëndrueshme të dijetarëve të Ehli Synetit.

Një tjetër shembull që ai kundërshton shiinjtë dhe qëndrimin e tyre nënçmues ndaj ashabëve të Resulullahut s.a.v.s., është kur komenton ajetin 11 të sures El-Xhumua:

وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوكَ قَائِمًا قُلْ مَا عِندَ اللَّهِ خَيْرٌ مِّنَ اللَّهْوِ وَمِنَ التِّجَارَةِ وَاللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ

 “Po, kur ata shohin ndonjë tregti ose ndonjë aheng, mësyjnë atje, kurse ty të lënë në këmbë. Thuaju: “Ajo që është tek Allahu, është shumë më e mirë se dëfrimi dhe tregtia, e Allahu është furnizuesi më i mirë!” (El-Xhumua, 11).

Lidhur me këtë ajet, shiinjtë mundohen të nënçmojnë të gjithë ashabët, të cilët në një rast, gjatë faljes së namazit të xhumasë, e kishin lënë vetëm Muhamedin a.s. tek mbante hytben, dhe kishin dalë të prisnin një karvan me ushqime, që kishte arritur në Medinë. Shiinjtë thonë se ashabët e Muhamedit a.s. i kishin dhënë përparësi tregtisë dhe dëfrimit të kësaj bote ndaj ibadetit dhe namazit, kështu që prej tyre nuk duhet pranuar asnjë hadith, përveçse prej pjesëtarëve të denjë të Ehli-bejtit.

Alusi, duke komentuar këto ajete, jep shenjë se kjo ngjarje kishte ndodhur sapo kishte ardhur Pejgamberi a.s. në Medinë, kur ende shumica e dispozitave ligjore nuk kishin zbritur; pastaj atëbotë kishte një krizë të madhe për ushqimet, kështu që një grup i ashabëve, po kurrsesi jo të gjithë, siç shpifin shiinjtë, kishin lënë xhumanë dhe kishin dalë për të pritur karvanin, për se ishin qortuar publikisht edhe nga ana e Allahut xh.sh., por pa ndonjë sanksion a dënim ndaj tyre.[6]

Qëndrimi i Alusit në këtë rast është se ai vihet në mbrojtje të dinjitetit të ashabëve, sepse shumica megjithatë kishin ndenjur në xhami pranë të Dërguarit të Allahut.

 

Komentimi i ajeteve dispozita

Meqenëse ishte myfti dhe njohës i mirë i Sheriatit e i dispozitave ligjore, Alusi shumë herë zgjerohej në komentimin e ajeteve të ndryshme, që kishin të bënin me dispozita. Ai në këto raste paraqet argumentet e të gjitha shkollave juridike islame, për ta përmbyllur pastaj me mendimin e hanefinjve. Ai shpeshherë në tefsirin e tij thotë: “Qëndrimi i medhhebeve të tjera në lidhje me këtë është ky….mendim, ndërsa qëndrimi i medhhebit tonë (hanefi,-vër. jonë) është ky…etj” Megjithatë, për Alusin nuk mund të thuhet se ishte ndonjë fanatik në medhhebin hanefi, sepse ai në disa raste preferon mendimin e të tjerëve ndaj atyre të hanefinjve, si p.sh. kur e komenton ajetin:

وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنفُسِهِنَّ ثَلاَثَةَ قُرُوَءٍ

 “E ato gra që janë shkurorëzuar janë të obliguara të presin tri pastrime (menstruacione).” (El-Bekare, 228). Në këtë rast Alusi sjell mendimet e të gjitha shkollave juridike, dhe në fund thotë se favorizon mendimin e Shafiut, i cili është më i drejti dhe më i miri.[7]

 

Qëndrimi i tij ndaj israiliateve

Autori i këtij tefsiri është prej dijetarëve që më së tepërmi i kritikoi dhe i demaskoi israiliatet, duke i qortuar ashpër ata që u morën me gjëra të tilla. Alusi gjatë komentimit të ajeteve, aty-këtu cek disa prej israiliateve, jo për t’i përkrahur, por për t’i demaskuar dhe për t’ua zbuluar fytyrën dhe realitetin e tyre të shëmtuar.

Ai shpesh ndaj israiliateve që nuk kanë ndonjë mbështetje në Kur’an apo Synet, shprehet me një ironi dhe sarkazëm, por gjithnjë duke u kujdesur që të mos kalojë kufijtë e kulturës së një dijetari. P.sh., kur e komenton ajetin 12 të kaptinë El-Maide:

وَلَقَدْ أَخَذَ اللّهُ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَآئِيلَ وَبَعَثْنَا مِنهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا

“Në të vërtet Allahu pati marrë zotimin e beni-israilëve. Dhe prej tyre dërguam (caktuam) dymbëdhjetë prijës.”, ai sjell një rrëfim të trilluar nga hebrenjtë, të cilin e kishte marrë fjalë për fjalë nga tefsiri i Begaviut në lidhje me një person me emrin Avxh ibn Ank. Ky rrëfim banal hebraik përmban shumë hiperbola dhe imagjinatë të sëmurë, se gjoja ky njeri paskësh jetuar në kohën e Nuhut a.s., se paskësh jetuar më shumë se tre mijë vjet, se ishte një mijë pëllëmbë i gjatë e gjëra të tjera!!! Kur fillon demaskimin e këtij trillimi, Alusi së pari sjell mendimin e Ibn Kethirit, se ky rrëfim nuk ka kurrfarë baze por është i imagjinuar dhe i sajuar nga Ehli-kitabët, pastaj gjithashtu sjell edhe mendimin e Ibn Kajjim El Xhevzijes, se ky tregim po ashtu është pjellë e imagjinatës së sëmurë hebraike, dhe, në fund, jep edhe komentin e vet: “Nuk më çudit aspak guximi i mohuesve nga Ehli-Kitabët që kanë trilluar një rrëfim të tillë, duke shpifur ndaj Allahut xh.sh., por mua më shumë më habit fakti se si disa mufesirë të mëhershëm, si Begaviu, e kanë transmetuar këtë rrëfim pa thënë asnjë fjalë të vetme demaskimi, ose pa dhënë ndonjë shenjë se kjo është një shpifje dhe rrenë e kulluar!!!”[8]

Pastaj, kur e komenton ajetin 38 të kaptinës Hud, në të cilin bëhet fjalë për anijen e Nuhut a.s.

وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ وَكُلَّمَا مَرَّ عَلَيْهِ مَلأٌ مِّن قَوْمِهِ سَخِرُواْ مِنْهُ قَالَ إِن تَسْخَرُواْ مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ

مِنكُمْ كَمَا تَسْخَرُونَ

“Dhe ai (Nuhu) ndërtonte anijen, e paria e popullit të tij, sa herë që kalonte pranë tij, e përqeshnin. Ai u thoshte: Nëse talleni me ne, edhe ne do të tallemi me ju, ashtu siç po talleni ju.”

Alusi sa për ilustrim sjell disa legjenda të tilla të pavlera si f.v., prej ç’lloji të drurit ishte e konstruktuar anija e Nuhut a.s., pastaj sa ishte gjerësia dhe gjatësia e anijes etj., dhe në fund e thotë mendimin e tij prerë dhe troç: “rrëfime të tilla si këto, në lidhje me anijen e Nuhut a.s. janë plotësisht të pabaza dhe të paargumentuara, prandaj si të tilla i hedhim poshtë kategorikisht.”[9]

Dr. Dhehebiu për Alusin dhe qëndrimin e tij ndaj israiliateve, thotë: “Tefsiri i Alusit me plot të drejtë konsiderohet ndër më të mëdhatë dhe ndër më madhështoret, sepse ky me plot guxim u doli përballë israiliateve, duke i demaskuar dhe duke treguar për efektin e tyre shkatërrimtar. Allahu e shpërbleftë Alusin, këtë dijetar mendjendritur për kontributin e madh në këtë drejtim.” ! [10]

 

Qëndrimi i tij ndaj njohurive natyrore-shkencore

Alusi ishte i dashuruar në dituritë ekzakte-natyrore, kështu që në tefsirin e tij, kësaj materieje i ka dhënë një hapësirë të merituar. Ai në shumë raste sjell fjalët e dijetarëve të mëparshëm dhe të filozofëve, të cilët kishin shkruar në lidhje me këtë, e pastaj i komentonte mendimet e tyre, disa i kritikonte e mendimet e disa të tjerëve i pranonte. Në këtë rast, ai nganjëherë zgjerohej aq shumë, saqë dijetarët e kritikuan në lidhje për këtë. P.sh. komete të tilla të zgjeruara shohim gjatë komentimit të ajeteve 38-40 të kaptinës Jasin, në të cilat flitet për lëvizjen e Diellit dhe të Hënës.[11]

وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ. وَالْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ حَتَّى عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ.لَا الشَّمْسُ يَنبَغِي لَهَا أَن تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلَا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ.

“Edhe dielli udhëton për në kufirin e vet (në cakun përfundimtar). Ai është (udhëtim) përcaktim i ngadhënjyesit, të dijshmit. Edhe Hënës i kemi caktuar (pozicionet) derisa të kthehet në trajtën e harkut (rremb i hurmës së tharë). As Dielli nuk mund ta arrijë Hënën, e as nata ditën, po secili noton në një galaksi (orbitë të caktuar).”

 

Qëndrimi i tij ndaj rregullave gjuhësore dhe gramatikore

Karakteristikë e tefsirit të Alusit është interesimi i tij i madh për të komentuar domethëniet e ajeteve kuranore në prizmin e gramatikës dhe të disiplinave të tjera të gjuhës arabe. Ai vërtet ishte impresionues në këtë lëmë, kështu që në mënyrë të thellë analizonte konstruktet e fjalive në Kur’an, dhe kjo vërehet shumë lehtë nga çdo lexues i tefsirit të tij. Madje disa e kanë kritikuar se herë-herë i stërzgjaste këto komente gjuhësore, duke marrë pozicionin e gjuhëtarit e jo të mufesirit siç ishte. Stili i shkrimit të Alusit është shumë i lartë dhe kjo ka bërë që tefsiri i tij të vlerësohet lart nga dijetarët edhe nga ky aspekt. Alusi në disa raste gjatë komentimit ka përdorur edhe poezi paraislame, gjë që dëshmon se ai në këtë lëmë vërtet ishte dijetar i gjithanshëm.[12]

 

Disa karakteristika të tjera të tefsirit të tij

Alusi u kushtoi një vëmendje dhe kujdes të posaçëm kiraeteve dhe leximit të ndonjë ajeti në shumë versione (kiraete). Ai megjithatë mbështetej çdoherë në transmetime besnike (mutevatir), por njëkohësisht edhe jepte shenja për kiratet që janë të papranueshme.

Në shumë raste në tefsirin e tij, ai sjell në mënyrë të shkëlqyeshme lidhmëritë në mes ajateve dhe sureve (munasebatet), si dhe shkaqet e zbritjeve të ajeteve a sureve, për të cilat pa dyshim kishte njohuri të thella.

 

Alusi dhe tefsiri ezoterik (el-ishari) -(aluziv indikativ, sugjestiv)

Pasi shteronte metodat e rëndomta të komentimit të tekstit kuranor, Alusi në shumë raste shfrytëzonte edhe metodën e komentimit ezoterik (aluziv-sugjestiv-indikativ), duke u përpjekur që të zbulonte sa më shumë kuptime të fshehta kuranore.

Siç dihet, tefsiri ezoterik-aluziv (et-tefsiru-l-ishari) është një përpjekje për nxjerrjen e kuptimeve të fshehta-shtesë, që për shumicën janë të fshehta, të pakapshme dhe alegorike, për të cilat Kur’ani aludon në mënyrë indirekte. Për këtë qasje të tij, shumëkush Tefsirin e Alusit e numëron në sferën e tefsirit ezoterik, mirëpo shumica dërrmuese e dijetarëve islamë prapëseprapë tefsirin e Alusit e konsiderojnë si një prej tefsireve të lejuara racionale, sepse aspekti ezoterik-aluziv në këtë tefsir, megjithatë nuk është mbizotërues, por është në planin dytësor.

Kemi theksuar më parë se mbi Alusin ndikim të madh kishte pasur edhe një prej mësuesve të tij sufinj-Nakshebendiu, i cili ishte prijës i një drejtimi sufi, kështu që dashuria ndaj zbërthimit të fshehtë të teksteve kuranore, ishte mbjellë edhe në zemrën e Alusit. Në lidhje me tefsirin ezoterik vetë Alusi, qysh në parathënien e tefsirit të tij, jep indikacione se dallimi ndërmjet tefsirit dhe te’vilit qëndron mu në faktin se te’vili në fakt përmban kuptimin e fshehtë ezoterik dhe thotë: “Është një e vërtetë e pamohueshme se “te’vili” është një shenjë e shenjtë dhe njohuri hyjnore, e cila u zbulohet vetëm atyre që janë shkrirë në dashurinë hyjnore. Të gjitha këto aludime të te’vilit burojnë nga retë e të fshehtave në zemrat e të dashurve dhe të afërmve të Allahut, kurse tefsiri synon diçka tjetër (kuptimin e jashtëm-sipërfaqësor) (vërejtja jonë S.B.).[13]

Në lidhje me këtë lloj të komentimit ai në vazhdim thotë: “Sa u përket fjalëve të zotërinjve sufinj rreth Kur’anit se kuptimet e jashtme të ajeteve nuk kanë ndonjë vlerë të posaçme që të analizohen, them: ”Kur’ani ka kuptimin e jashtëm dhe atë të fshehtë, se ekziston një lidhmëri magjepsëse mes kuptimeve të jashtme dhe atyre të fshehta kuranore, dhe se kuptimet ezoterike të ajeteve u shfaqen si inspirim vetëm disa njerëzve të devotshëm. Fjalët e sufinjve se duhet të merret vetëm kuptimi i fshehtë, janë thjesht parime të batininjve të pafe.”[14]

Megjithatë, për të parë sesa ia ka arritur Alusiu qëllimit të tij gjatë komentimit ezoterik, do të sjellim dy prej shumë shembujve të komentimit ezoterik, të cilat i cek në tefsirin e tij.

F.v. kur e komenton ajetin 125 të kaptinë El-Bekare:

وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِّلنَّاسِ وَأَمْناً وَاتَّخِذُواْ مِن مَّقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ أَن طَهِّرَا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْعَاكِفِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ

“Dhe kur shtëpinë (Qabenë) e bëmë vend kthimi dhe vend sigurie për njerëzit, (u thamë) Vendin ku qëndroi Ibrahimi, pranojeni për vend faljeje! Ibrahimin dhe Ismailin i urdhëruam: ju të dy pastroni shtëpinë Time për vizituesit, për ata që qëndrojnë aty dhe për ata që falen aty.”,

pasi përfundon komentimin sipërfaqësor të këtyre ajeteve, thotë: “Në aspektin ezoterik fjala: (ve idh xhealna el bejte methabeten li-nasi ve emna) - “Dhe kur shtëpinë (Qabenë) e bëmë vend kthimi dhe vend sigurie për njerëzit”, do të thotë: “Dhe kur shtëpinë e zemrës e bëmë vend kthim (tubim) dhe vend sigurie, nëse arrijmë deri tek njohuria e zemrës. Nëse arrijmë këtë njohuri, do të gjejmë qetësinë dhe prehjen shpirtërore në të, në të njëjtën kohë do të largohemi nga të këqijat dhe egoja e sëmurë, si dhe do të largohemi nga ndikimet e shejtanit;

(ve-t-tehidhu min mekami Ibrahime musal-la)(u thamë) Vendin ku qëndroi Ibrahimi, pranojeni për vend faljeje!”, ky vend është vendi i shpirtit, i formësuar dhe i shprehur në namaz të vërtetë e që ësht ë shfaqja haptazi e shijeve;

(ve ahidna ila Ibrahime ve Ismaile en tahhira bejti…) – “Ibrahimin dhe Ismailin i urdhëruam: ju të dy pastroni shtëpinë Time për vizituesit, për ata që qëndrojnë aty dhe për ata që falen aty.” - ose i urdhëruam ata të dy që ta pastronin shtëpinë e zemrës nga gjërat e ndyta e neveritëse, nga cytjet e egos, nga pëshpëritjet e shejtanit si dhe nga epshet.”[15]

Një tjetër komentim ezoterik të Alusiut e shohim edhe gjatë komentimit të ajetit 4 të kaptinës Er-Rra’d:

وَفِي الأَرْضِ قِطَعٌ مُّتَجَاوِرَاتٌ وَجَنَّاتٌ مِّنْ أَعْنَابٍ وَزَرْعٌ وَنَخِيلٌ صِنْوَانٌ وَغَيْرُ صِنْوَانٍ يُسْقَى بِمَاء وَاحِدٍ وَنُفَضِّلُ بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ فِي الأُكُلِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يَعْقِلُونَ

“E në tokë ka copa sipërfaqesh, të ngjitura njëra me tjetrën, kopshte të hardhisë, të mbjella (të llojllojshme) dhe hurma (bimë këto) që janë të degëzuara në shumë trupa dhe jo të degëzuara (nga një filiz) e të gjitha ujiten nga një ujë, dhe Ne shijen në ngrënie të frutave të tyre e kemi dalluar prej njëra-tjetrës. Edhe kjo dëshmon me argumente për njerëzit e mençur.” (Er-Rra’d, 4),

thotë: (Ve fil erdi kitaun mutexhaviratun) - “E në tokë ka copa sipërfaqesh, të ngjitura njëra me tjetrën” Zemrat e të dashuruarve në Allahun janë të afërta me zemrat e të përmalluarve, e ato janë zemrat e atyre që dashurojnë me ashk (Allahun). Këto janë zemrat e të dashuruarve në dashurinë hyjnore të Allahut, janë zemrat e atyre që janë shkrirë në atë dashuri të amshueshme, janë zemrat e atyre që e njohin Allahun Një dhe nuk i bëjnë Atij shok..”

Alusiu vazhdon me interpretim tjetër ezoterik të po këtij ajeti: (Ve fil erdi kitaun mutexhaviratun) -“E në tokë ka copa sipërfaqesh, të ngjitura njëra me tjetrën” dhe thotë: “Në tokën e zemrave ka pjesë të ngjitura e të afërta, pjesë të Unit, pjesë të shpirtrave, pjesë të sekreteve dhe pjesë të mendjeve. E para rrit bimët e epsheve, e dyta rrit lulet e njohurisë, e treta rrit bimët e zbulimit të dritës, kurse e këtërta pjesë e zemrës rrit drunjtë e dritës së dijes;

(Ve xhennatun min a’nabin) – “kopshte të hardhisë”- Në zemra ka kopshte (hardhi) rrushi- ose ëmbëlsia e rrushit është ëmbëlsia e ashkut (e dashurisë hyjnore);

(Ve zer’un) - të mbjella (të llojllojshme)” - Në zemra ka bimë (farë) që mbin e zhvillohet në bimën e njohurive të përpikta hyjnore;

(Ve nehilun) – “dhe hurma” - Hurma këtu zimbolizon Imanin

(Sinvanun)(bimë këto) që janë të dëgëzuara në shumë trupa” - nënkupton nocionin “në vend të ndarjes” kurse (gajru sinvan)dhe jo të degëzuara (nga një filiz)nënkupton nocionin e bashkimit. Është thënë se fjala (Sinvanun) ka për qëllim Imanin me dëshmitarë (gjërat përcjellëse), kurse (gajru sinvanun)- Imanin pa dëshmitarë;

(Juska bi main vahid)“e të gjitha ujiten nga një ujë”- ajo është shfaqja e cila kërkon përkryerje absolute;

(ve nufed-dilu ba’daha ala badin fil ukuli) – “dhe Ne shijen në ngrënie të frutave të tyre e kemi dalluar prej njëra-tjetrës.”- i dallojmë disa nga këto zemra në shijen shpirtërore.

Në po këtë ajet Alusi jep edhe versionin e tretë aluziv-ezoterik, kur thotë:

(Ve fil erdi kitaun mutexhaviratun) -“E në tokë ka copa sipërfaqesh, të ngjitura njëra me tjetrën”, - “Po ashtu ka indikacione ezoterike se “në tokën e trupit ka copa të ngjitura: nga eshtrat, mishi, dhjami dhe nervat, pastaj ka kopshte me drunj të forcës natyrore, të gjallërisë, asaj shtazarake dhe njerëzore”;

(Min a’nabin) – “kopshte të hardhisë”- ato janë forca e epsheve që shtrydhin epshet e shpirtit, pastaj është forca shtazarake nga e cila shtrydhet lëngu i dashurisë dhe ashkut;

(Ve zer’un) - të mbjella (të llojllojshme) - simbolizon forcën njerëzore, kurse

(Ve nehilun) – “dhe hurma” - simbolizon shqisat e tjera, të dukshmet dhe të padukshmet;

(Sinvanun) - simbolizon dy veshët dhe të dy sytë, kurse (gajru sinvanun) simbolizon gjuhën dhe shqisat e të menduarit e iluzionet;

(Juska bi main vahid) – “e të gjitha ujiten nga një ujë, - simbolizon ujët e jetës (gjallërisë);

(Ve nufed-dilu ba’daha ala ba’din fil ukuli) – “dhe Ne, shijen në ngrënie të frutave të tyre e kemi dalluar prej njëra-tjetrës.” - simbolizojnë shqisat e të perceptuarit, të të poseduarit si p.sh. epërsia dhe vlera e të menduarit nga ajo e të prekurit, apo epërsia (vlera) e ta pamit nga të prekurit, etj…”[16]

* * *

Ishin këta dy shembuj nga tefsiri ezoterik i Alusit, në të cilët pamë se si ai është përpjekur të depërtonte në të fshehtat e kuptimeve ezoterike të Kur’anit fisnik.

Sa u përket dijetarëve në lidhje me këtë tefsir, ata kanë shfaqur mendime të ndryshme. Mendimi i shumicës dërrmuese të dijetarëve, e në krye të tyre i Ibn Kajjim El Xhevzijes, është se tefsiri ezoterik lejohet vetëm nëse i plotëson këto kushte:

1. Kuptimi i brendshëm të mos jetë në kundërshtim me kuptimin e jashtëm të ajetit;

2. Kuptimi (komentimi) ezoterik të jetë i shëndoshë në esencë;

3. Në komentimin ezoterik të ketë një shenjë aluduese edhe nga kuptimi sipërfaqësor[17];

4. Në mes kuptimit ezoterik dhe kuptimit të jashtëm të ajetit të ketë një lidhje dhe përputhshmëri.

Kurse Dr. Dhehebiu, në lidhje me kushtet për të qenë i pranuar tefsiri ezoterik-aluziv, thotë: Për të qenë ky tefsir i pranuar, duhet të plotësohen këto 5 kushte:

1. Kuptimi i brendshëm-ezoterik i ajetit të mos jetë në kundërshtim me kuptimin e jashtëm ekzoterik të tij;

2. Të mos pretendohet se kuptimi ezoterik ka qëllim tjetër nga ai ekzoterik (i jashtëm);

3. Komentimi i fjalëve të mos jetë larg çdo kuptimi real dhe i pakapshëm;

4. Komentimi ezoterik të mos jetë në kundërshtim as me Sheriatin dhe as me logjikën e shëndoshë, dhe

5. Ky komentim të ketë përkrahje e mbështetje në Sheriatin islam.[18]

Në lidhje me këtë konstatime të Dr. Dhehebiut, Dr. Sejjid Xhibrili, thotë: “Atëherë, sipas këtyre kushteve të parashtruara nga Dr. Dhehebiu, unë nuk shoh ndonjë dallim të madh ndërmjet tefsirit të përgjithshëm dhe atij ezoterik, dhe them se neve megjithatë na mjafton ajo që na ka ardhur nga tefsiri i përcjellë nga vetë Kur’ani, Pejgamberi a.s., ashabët dhe tabiinjtë, ose nga ajo që kuptohet vetvetiu nga domethëniet e gjuhës arabe.”[19]

Është një konstatim i përgjithshëm se, edhe pse në një masë të madhe Alusi ka arritur të mos largohej fort nga kuptimet sipërfaqësore të ajeteve të ndryshme, që ka komentuar edhe nga aspekti ezoterik, ata megjithatë, këtë lloj të komentimit e shohin si të dëmshëm e të rrezikshëm, madje edhe të panevojshëm.[20] Këta dijetarë mendojmë se, nëse do t’u hapej dera komentimeve të tilla, atëherë do të humbte vërtet esenca e synuar e ajeteve, dhe do t’u jepej rasti mendjeve të sëmura që Kur’anin ta komentojnë sipas tekave të tyre. Zaten ky lloj tefsiri si dhe ai i sufinjve, ishte pretekst që shumë prej fraksioneve të humbura, siç janë shiinjtë ithnaasherije, ismailinjtë, batininjtë, kadianinjtë, behainjtë, ahmedinjtë e të tjerë, të komentonin ajetet kuranore sipas interesave të tyre.

 

Vlerësimet e dijetarëve për tefsirin e Alusit

Duke folur për tefsirin e Alusiut, Dr. Dhehebiu ndër të tjera, thotë: “Vepra e dijetarit të madh Alusi është një enciklopedi e vlefshme në lëmin e tefsirit, e cila përfshin qëndrimet e mufesirëve të mëhershëm. Në të mbretëron një ngjyrë kritike, gjithmonë e arsyeshme. Është shumë i matur në fjalë ndaj disa tefsireve të tjera dhe kjo tregon për kulturën e mirësjelljes dhe afinitetin e tij.”[21]

Ndërsa Dr. Abdulgafur Mahmud Mustafa Xha’fer citon mendimin e Dr. Muhammed Sejjid Xhibrilit[22], me të cilin pajtohet plotësisht, se “tefsiri i Alusit është prej tefsireve më të vëllimshme, më të sakta dhe më gjithëpërfshirëse, dhe prej tefsireve që më së shumti është analizuar e studiuar nga ana e dijetarëve bashkëkohorë.”[23]

Në fund, mund të konstatojmë se ky tefsir madhështor është një vepër shumë e dobishme në lëmin e tefsirit, dhe nga dijetarët është vlerësuar shumë lart. Në edicionet e reja bashkëkohore zakonisht botohet në 30 vëllime. Botohet dhe ribotohet në të gjitha anët e Botës Islame.


[1] Dr. Hasen Abidu “Dirasat ve mebahith fi tarih et-tefsir ve menahixh el mufessirin”, fq.141, Kajro 1991

[2] Dr. Muhammed Husejn Edh-Dhehebi “Et-Tefsir vel mufessirune”, vëll. I, fq. 333, Kajro 1985

[3] Dr. Muhamed Sejjid Xhibril, “Med-hal ila menahixh el mufessirin”:, fq. 217, Kajro, 1987

[4] Alusi “Ruhul Meani…” vëll. I, fq. 4, Bejrut, pa vit botimi, e botuar nga shtëpia botuese “Dar Ihjau-t--turath el arabi”.

[5] “Ruhul Meani”, vëll. I. fq. 132

[6] Shih “Ruhul Meani”, vëll. 28, fq.94.

[7] “Ruhul Meani…” vëll. II, fq.132.

[8] “Ruhul Meani…” vëll. VI, fq. 86-87.

[9]  “Ruhul Meani…”, vëll. XII, fq. 45

[10] Dr.Muhammed Husejn Edh-Dhehebi “El Israilijat fi-t-tefsiri vel hadith”, fq 148, Kajro 1986.

[11] “Ruhul Meani…” vëll. 28, fq. 125-128.

[12] “Et-Tefsir vel mufessirune”, vëll. I, fq. 338, Kajro 1985.

[13] “Ruhul Meani…”- nga parathënia, vëll I, fq. 5.

[14]Po aty, fq. 7

[15] Dr. Muhammed Sejjid Xhibril, “Med-hal ila menahixhil mufessirin”, fq. 224, Kajro 1987.

[16] “Ruhul Meani…”, vëll. 13, fq. 135-136.

[17] Dr. Xhum’ah Ali Abdulkadir “Zadu-r-Rragibin fi menahixh el mufessirin”, fq123, Kajro, 1986; Shih edhe Mennaul Kattan “Mebahith fi Ulumil Kur’an” fq. 368-369, Kajro, 1995.

[18] “Et-Tefsir vel mufessirune” vëll. II, fq.

[19] “Med-hal ila menahixhil mufessirin”, fq. 231.

[20] Po aty, fq. 232.

[21] “Et-Tefsir vel mufessirune” vëll. I, fq. 341-342.

[22] “Medhal ila menahixhil mefuessirin”, fq. 223.

[23] Dr. Abdulgafur Mahmud Mustafa Xha’fer “Min tabekat ve medaris ve menahixh tefsir el Kur’anil Kerim”, fq. 297, Kajro, pa vit botimi.

 

Sabri ef. Bajgora

Imam Xhelaluddin Es-Sujuti

 

Imam Xhelaluddin Es-Sujuti

(849 h./1445 - 911 h./1505)

dhe tefsiri i tij

“Ed-Durrul menthur fi-t-tefsiri bil me’thur”

 

Biografi e shkurtër

Emri i plotë i Imam Sujutiut është Abdurrahman ibn Ebu Bekr ibn Muhammed ibn Sabikud-din el Hudajri Xhelaluddin Es-Sujuti – Ebul Fadl. U lind në muajin Rexhep të vitit 849 h./1445 e.r. në Kajro. Familja e tij ishte me prejardhje nga qyteti Asjut i Egjiptit, kështu që dijetarët e quajtën me emrin e këtij qyteti, që në një trajtë të shkurtuar shqiptohet edhe Sujut. I pari prej tyre që e quajti me emrin Es-Sujuti, ishte mësuesi i tij Izzuddin Ahmed ibn Ibrahim el Kinani.

Imam Sujutiu ka disa ofiqe, ndër to “Hafidh”, sepse ishte muhaddith i njohur, madje në të gjallë të tij askush nuk mund të krahasohej me të në lëmin e shkencave të hadithit. Ai vetë në një prononcim të tij kishte thënë se dinte përmendsh dyqind mijë hadithe të Resulullahut s.a.v.s, dhe thoshte se, po të dëgjonte se ka edhe hadithe të tjera, patjetër që do t’i mësonte edhe ato përmendsh. E quanin edhe Xhelalud-din, ashtu siç kishte pasur dëshirë ta quante babai i tij, sepse ky qysh i vogël kishte treguar shenja zgjuarsie se do të bëhej një dijetar me nam.

Imam Sujutiu u rrit si jetim, meqenëse babai i tij vdiq kur ky ishte vetëm pesë vjeç. Në rininë e hershme të tij udhëtoi në shumë vende islame, si në Sham, Hixhaz, Jemen, në vendet e Magrebit arab, madje edhe deri në Indi. Pa dyshim është dijetari më produktiv islam i të gjitha kohëve për shkrimin e veprave të mëdha. Gjatë jetës së tij shkroi mbi 500 vepra të mëdha, të cilat e bënë të pavdekshëm emrin e tij prej dijetari.

Dijetarët e kohës, duke parë aftësitë e tij të mëdha në shumë shkenca fetare, i dhanë diploma-ixhazetname, me anë të të cilave ai kishte të drejtë t’i mësonte të tjerët. Qysh prej moshës 17 vjeç ishte mësues i shumë gjeneratave, nga të cilat shumë prej tyre shndritën në dituri të shumta.

Fatkeqësisht, ashtu siç ndodh shpesh në mesin e dijetarëve, nga disa sish të gjeneratës së tij, plasi xhelozia kundër Sujutiut. Ndër më të zëshmit në këto kritika ndaj Sujutiut ishte bashkëkohësi i tij Sehaviu, i cili as për së afërmi nuk mund të krahasohej me Sujutiun në asnjë disiplinë shkencore. Sehaviu ishte vazhdimisht në shoqërinë e sundimtarëve dhe u bënte lajka atyre, përderisa Sujutiu kishte refuzuar çdo herë të ishte nën ndikimin e tyre. Zaten ky ishte shkaku që shumë dijetarë ta kishin smirë Sujutiun për këtë qëndrim të tij dinjitoz, i cili jetoi një jetë askete qysh prej moshës dyzet vjeç, madje ai u izolua tërësisht nga shoqëria po edhe nga familja e tij, duke iu përkushtuar shkrimit të veprave të shumta.

Ja si e shpreh Sujutiu gjendjen në kohën që jetoi: “Po jetoj në një kohë kur Allahu xh.sh. i ka mbushur zemrat e njerëzve me smirë e xhelozi… Ka njerëz që të shastisur pas pozitave kanë shtrembëruar edhe mësimet e Sheriatit… Të tillët dëshirojnë që me çdo kusht të shkojnë përpara, por Allahu edhe më i kthen prapa, dëshirojnë namin po jo edhe diturinë e vërtetë, kështu që s’kanë as përkrahës e as ndihmëtarë”[1]

Vdiq në Kajro në vitin 911 h./1505 e.r. në shtëpinë e tij modeste buzë Nilit, në kuartin “Revdatul Mikjas”.[2]

 

Mësuesit e tij

Nxënësi i tij më i njohur Hafidh Shemsuddin Ed-Davudi, i numëron me emra të plotë 51 mësues të Sujutiut, por nxënësi tjetër i tij, Sha’rani, citon Sujutiun të kishte thënë se kishte marrë mësim prej më shumë se 600 mësuesve.

Më të njohurit prej këtyre mësuesve kanë qenë:

Hafidh Ibn Haxher el Askelani - muhaddithi i njohur islam, pastaj

Shemsuddin Muhammed es Sirami,

Salih ibn Umer Alemuddin el Bulkini,

Jahja ibn Sa’duddin Sherefuddin El Menavi,

Ebul Abbas Tekijjuddin esh-Shem’uni,

Muhjiddin ebu Abdullah er-Rrumi el Kafixhi, dhe

Abdulkadir ibn ebil Kasim El Ensari el Mekki.

 

Nxënësit e tij

Meqenëse emri i Sujutiut kishte marrë dhenë në provincat islame, ishte e natyrshme që edhe të kishte shumë nxënës. Prej tyre më të njohurit kanë qenë:

hafidh Shemsuddin Ed-Davudi, i cili është autor i një biografie të madhe të mufessirëve, pastaj

hafidh Muhammed ibn Jusuf esh-Shami es Salihi ed-Dimeshki,

Muhammed ibn Ali ed-Dimeshki-Ibn Tuluni,

Abdulkadir ibn Muhammed esh-Shadhli,

Shemsuddin Muhammed ibn Abdurrahman el Alkami dhe

Ebu Muhammed Ahmed ibn Ijas, etj.

 

Pozita e tij në dije

Dijetarët që u morën me studimin e jetës dhe të veprave të Imam Sujutiut, ishin të mahnitur nga aftësitë e tij intelektuale si dhe nga opusi i tij i madh krijues i veprave kapitale. Madje, shumë prej tyre, e konsiderojnë si njërin prej dijetarëve që Allahu xh.sh. e kishte dërguar në shekullin IX hixhri, për të ripërtëritur mësimet e fesë islame.

Dijetari Ibnul Imad el Hanbeli ka thënë: “Në kohën e tij, Sujutiu ishte njohësi më i madh i hadithit dhe i disiplinave të tij, ishte transmetuesi i haditheve të rralla, dhe kishte aftësi të nxirrte dispozita të Sheriatit nga ato hadithe, si një muxhtehid i madh.”

Autori i veprës “Shedheratu-dh-Dheheb”, ndër të tjera, cek se dikush prej njerëzve të devotshëm të kohës së tij e kishte parë ëndërr të Dërguarin a.s. dhe para tij tek rrinte ulur imam Sujutiu duke e pyetur të Dërguarin a.s. për Synetin. Pas një kohe këtë ru’ja (ëndërr) e kishte parë edhe vetë imam Sujutiu tek rrinte ulur para të Dërguarit a.s., e ai i thoshte: “O hoxhë, sill çfarë ke (di) prej haditheve.”[3]

Për aftësinë e tij të madhe në të shkruarit e veprave, nxënësi i tij Davudi, thotë: “Kam qenë pranë mësuesit tim (d.t.th., Sujutiut) kur për një ditë shkroi me dorë të vet tri fletore të mëdha me shënime autoriale.”[4]

 

Veprat e tij

Imam Sujjutiu ka shkruar shumë vepra, të cilat sot e kësaj dite janë burime bazë për shkencat e tefsirit dhe të hadithit. Ne këtu do të numërojmë vetëm disa prej tyre:

1. “Ed-Durrur menthur fi tefsiri bil me’thur” – tefsiri i tij i mirënjohur, për karakeristikat kryesore të të cilit, do të flasim në vazhdim.

2. “Tefsirul Xhelalejn” – Tefsir racional - bashkautor me dijetarin Xhelaluddin el Mehal-li. Në fakt këtë tefsir e kishte filluar Xhelaluddin el Mehal-li, pikërisht nga surja “El-Kehf” e deri në fund të asaj “En-Nas”, pastaj i qe kthyer kaptinës “El-Fatiha”, të cilën e kishte përfunduar pak para se ta arrinte vdekja. Disa vjet pas vdekjes së tij, dhe me insistimin e disa dijetarëve, Imam Sujutiu kishte pranuar ta plotësonte këtë tefsir, sipas metodës që kishte ndjekur el Mehal-li, dhe kishte filluar nga surja “El-Bekare” për ta përfunduar me suren “El-Isra’ë”. Imam Sujutiu këtë e shpreh edhe vetë në fund të komentimit të sures “El-Isra’ë”, kur thotë: “Kjo (sure e komentuar) është e fundit që e plotësova nga tefsiri i Kur’anit fisnik, të cilin e ka shkruar i nderuari imam Xhelaluddin el Mehal-li…”[5]

3. “Terxhumanul Kur’an” – Tefsir tradicional i Kur’anit, në të cilin gjenden vetëm transmetimet nga i Dërguari i Allahut. Zaten, tefsiri i tij i mirënjohur “Ed-Durrul Menthur…” është një version i shkurtuar i këtij tefsiri, që është botuar në Egjipt.

4. “Mexhmeul bahrejni ve matlaul bedrejni” – Tefsir, të cilin, sipas të gjitha gjasëve, nuk kishte arritur ta përfundonte. Në lidhje me këtë tefsir, të cilin kishte menduar ta përpilonte në atë mënyrë që përveç komentimeve tradicionale, ta plotësonte edhe me ato racionale, pastaj me sqarime gjuhësore, sqarime të dispozitave juridike etj., vetë imam Sujutiu në fund të veprës së tij “El Itkan fi ulumil Kur’an” thotë: “Kam vendosur t’i hyj përpilimit të një tefsiri të përgjithshëm e të gjithanshëm…dhe e kam emërtuar “Mexhmeul bahrejni ve matlaul bedrejni”, dhe këtë vepër (d.m.th. “El Itkan fi ulumil Kur’an”) e kam bërë si parathënie (pararendëse) të tij, dhe e lus Allahun e Plotfuqishëm që të më ndihmojë për përfundimin e tij”[6]

5. “Lubabu-n-nukul fi esbabi-n-nuzul” – Është një vepër madhështore në shkencat kuranore, që flet për shkaqet e zbritjes. Sidoqoftë, meqenëse ky libër përmban transmetime autentike, konsiderohet po ashtu si një lloj tefsiri tradicional. Është botuar dhe ribotohet sot e kësaj dite zakonisht si shtojcë e “Tefsirul Xhelalejn”.

6. “Nevahidul ebkar ve shevahidul efkar” – tefsir, është një komentim i gjerë i tefsirit të Kadi el Bejdaviut, dhe është prej komentimeve më të njohura në tefsir.[7]

7. “El Itkan fi Ulumil Kur’an” - Ky libër në shkencat e Kur’anit, sot e kësaj dite është i patejkalueshëm, sepse dijetarët që u morën dhe merren me këtë lëmë, e kanë përherë si burim të parë. Është libër pothuaj obligativ në të gjitha katedrat e tefsirit kudo në universitetet e Botës Islame.

8. “Tedribu-rr-Rravi” - Vepër e shkruar në shkencat e Hadithit. Pothuaj është identike për nga vlera me “Itkanin”, veçse tashti në shkencat e Hadithit, dhe është material obligativ në katedrat e Hadithit kudo në Botën Islame.

9. “Tertib suveril Kur’an” – Libër që flet për përmbajtjet e shkurtra të kaptinave të Kur’anit dhe për mënyrën e radhitjes së tyre në Mushaf.

10. “Rijadu-t-Talibin” (libër në Ilmul Kelam)

11. “Sherh Elfijetu Ibn Malik”

12. “Zadul Mesir fil fihristi-s-Sagir”

13. “Ilmul Kira’at”

14. “Mesalikul Hunefa’ë”

15. “El-Eshbah ven-nedhair” – në gramatikë

16. “Hem’ul hevami’ë sherh xhem’ul xhevami’ë”

17. “Xhem’ul xhevami’ë” ose “El-Xhamiul Kebir” në Hadith

18. “Durru-s-sahabeh fi men dehale Misre mines-sahabeh”

19. “Takribul garib”

20. “Esmaul mudel-lisin”

21. “Zevaidu-rrixhal ala et-tehdhibil kemal”

22. “Tabekatul Huffadh” - Libër që flet mbi hadithologët dhe biografitë e tyre.

23. “Tabekatul mufessirin” - Libër bazë që flet rreth biografive të tefsirologëve më eminentë që prej shekujve të parë të Islamit e deri tek gjenerata e tij.-d.m.th. Sujutiut.

24. “Tuhfetun-nabih bi telhis el muteshabih”

25. “Lubbu-l-lubab fi tahriril ensab”

26. “Terxhemetu lil Imam en-Nevevij”

27. “Tuhfetul muhtedin bi esmail muxheddidin”, etj.[8]

 

Metoda që ndoqi Sujutiu në tefsirin e tij

“Ed-Durrul menthur fi tefsiri bil me’thur”

Imam Sujutiu në fund të veprës së tij madhështore “El-Itkan fi Ulumil Kur’an” ka shënuar: “Kam tubuar një libër në të cilin kam cituar komentimet e Resulullahut s.a.v.s dhe të ashabëve. Përmban mbi dhjetë mijë hadithe, duke filluar që prej haditheve të gradës “merfu’ë” e deri tek ato “mevkuf”. Me ndihmën e Allahut e përfundova këtë vepër në 4 vëllime të mëdha dhe e quajta “Terxhumanul Kur’an”. Gjatë shkrimit të këtij libri e pashë në ëndërr të Dërguarin e Allahut, dhe në këtë ëndërr kishte një paralajmërim-parashenjë përgëzuese për mua.”[9] Ndërsa në parathënien e tefsirit “Ed-Durrul Menthur..”, Sujutiu, ndër të tjera, thotë: “Kur e shkrova librin “Terxhumanul Kur’an”, i cili është një tefsir i vëllimshëm që përmban transmetime nga i Dërguari i Allahut dhe nga ashabët e tij, kam cekur shumë transmetime me isnade nga rrugë të ndryshme. Por, duke parë se gjetja e këtyre isnadeve nëpër libra do të mund të shkaktonte lodhje e monotoni tek lexuesit, vendosa t’i shkurtoja këto isnade, duke lënë vetëm “metnin” e hadithit por duke dhënë shenjë për burimin e tyre se në cilat libra mund të gjenden, dhe këtë tefsir e quajta “Ed-Durrul menthur fi tefsiri bil me’thur”.[10]

- Ky tefsir “Ed-Durrul menthur fi-t-tefsiri bil me’thur” është i vetmi prej tefsireve, emërtimi i të cilit përputhet plotësisht me materien që shtjellon. Arsyeja qëndron në faktin se në këtë tefsir, përveç transmetimeve tradicionale, nuk mund të haset asnjë gjë tjetër, si f.v. ndonjë analizë gramatikore e fjalëve të ndonjë ajeti, apo shpjegimi i ndonjë dispozite juridike a akaidologjike dhe as vlerësimi i ndonjë transmetimi ndaj një tjetri. Kjo dukuri nuk është e pranishme tek tefsiret e tjera të metodës tradicionale të komentimit, si f.v. tek Taberiu, Ibn Kethiri e të tjerët.[11]

- Sujutiu në këtë tefsir ndoqi rrugën e tradicionalistëve, duke sjellë shumë transmetime nga “selefi salih”. Në këtë rast Sujutiu, duke dashur të bëjë shkurtimin e isnadeve, u mjaftua vetëm me shkurtimin e tyre dhe duke dhënë shenjë se në cilat libra mund të gjenden ato transmetime. Megjithatë, dobësia e Sujutiut në këtë rast është se këtyre transmetimeve nuk u dha ndonjë vlerësim, se cili prej tyre mund të jetë i shëndoshë, e cili jo. Transmetime të tilla transmetoi pothuaj nga të gjithë, si Buhariu, Muslimi, Nesaiu, Ebu Davudi, Tirmidhiu, Imam Ahmedi, Ibn Xheriri, Ibn Ebi Hatimi, Ubejde bin Hamidi, Ibn Ebi Dunja e të tjerë. Natyrisht, në mesin e këtyre transmetimeve, siç theksuam, ka edhe transmetime të dobëta, për se është një detyrë e dijetarëve që të punojnë në ndarjen, klasifikimin dhe mënjanimin e atyre të dobëtave.

Sa për ilustrim të këtij fakti, do të shohim se f.v. imam Sujutiu gjatë komentimit të kaptinës “El-Bekare”, sjell shumë transmetime të ndryshme, disa prej të cilave flasin për vendin e zbritjes (Medinë), disa të tjera për vlerën e kësaj sureje, disa për vlerën e ajetiti 255 (ajetul kursijj), disa për vlerën e ajeteve të fundit të kësaj sureje etj.

Sujutiu në fillim të kaptinës “El-Bekare” cek se kjo sure ka gjithsej 286 ajete, është kaptinë medinase përveç ajetit 281, i cili ka zbritur në “haxhin lamtumirës.”[12]

Se kjo sure ka zbritur në Medinë, Sujutiu e ilustron me transmetime të shumta, kurse ne do t’i cekim vetëm tri sosh:

- “Transmetojnë Ibn Durejsi në “Fedail”, Ebu Xha’fer en-Nehasi në “Nasih dhe Mensuh”, Ibn Merduvije si dhe Bejhekiu në “Delailu-n-Nubuvveti” nëpërmjet rrugëve të ndryshme të transmetimit nga Ibn Abbasi të ketë thënë se kjo sure ka zbritur në Medinë.”

- Transmeton Ibn Merduvije nga Abdullah ibn Zubejri të ketë thënë: “Ka zbritur surja “El-Bekare” në Medinë.”

- Transmeton Ebu Davudi në “Nasih dhe Mensuh” nga Ikrime të ketë thënë: “Kaptina e parë që ka zbritur në Medinë, është ajo “El-Bekare.”[13]

Në lidhje me vlerën e kësaj sureje, Sujutiu sjell po ashtu disa transmetime, ndër të cilat veçojmë:

- Transmetojnë Ebu Ubejdi, Ahmedi, Ibn Durejsi, Ibn Hibbani, Taberaniu, Ebu Dherr el Herevi në “Fedail” si dhe Hakemi e Bejhekiu në sunenët e tyre nga Ebi Emamete el Bahilij të ketë thënë: “E kam dëgjuar Resulullahun s.a.v.s. duke thënë: “Lexoni Kur’an, sepse ai vjen si ndërmjetësues në Ditën e Kiametit për atë që e ka lexuar, dhe lexoni dy “zehravejnët”, suren “El-Bekare” dhe “Ali Imran”, sepse këto dy sure në Ditën e Kiametit vijnë në formë të dy reve të bardha, dy hijeve ose dy tufa zogjsh të cilat do të jenë argument mbrojtës për ata që i kanë lexuar ato.”[14]

- Transmeton Darimiu nga Ibn Mes’udi se një njeri në praninë e tij kishte lexuar kaptinat “El-Bekare” dhe “Ali Imran”, dhe ky i kishte thënë: “I ke lexuar dy kaptina në të cilat gjendet emri më i madh i Allahut, me të cilin, po të lutesh, do të të pranohet çdo lutje, dhe po t’i kërkosh Allahut diçka, do të të japë.”[15]

- Transmetojnë Ahmedi, Muslimi dhe Tirmidhiu nga Ebu Hurejre të ketë thënë: Ka thënë i Dërguari i Allahut s.a.v.s.: “Mos i bëni (shndërroni) shtëpitë tuaja varre. Dijeni se shejtani largohet nga ajo shtëpi në të cilën lexohet surja “El-Bekare.” Tirmidhiu transmeton nga rrugë të tjera përmbajtjen e këtij hadithi me fjalë pak a shumë të ngjashme, që i Dërguari i Allahut të ketë thënë: “Shejtani nuk hyn në atë shtëpi në të cilën lexohet surja “El-Bekare.”

Në lidhje me vlerën e madhe të ajetul kursisë (ajetit 255 të kaptinës “El-Bekare”) dhe ajeteve të fundit të kësaj kaptine (ajetet 284-286), Sujutiu po ashtu sjell shumë transmetime prej të cilave veçojmë:

- Transmetojnë Vekiu, Harith ibn Ebi Usame, Muhammed bin Nas dhe Ibn Durejsi me sened (varg transmetimi) të vërtetë nga Hasani të ketë thënë: “Ka thënë i Dërguari i Allahut s.a.v.s.: “Pjesa më e vlefshme e Kur’anit është kaptina “El-Bekare”, kurse ajeti më madhështor i kësaj sureje është ajetul kursijj.”

- Transmeton Begaviu në “Mu’xhemu-s-Sahabeh”, Ibn Asakiri në “Tarih” nga Rebiate el Hareshi të ketë thënë: “Është pyetur i Dërguari i Allahut se cila sure është më e vlefshmja nga Kur’ani, për se i Dërguari a.s. kishte thënë: “Surja më e vlefshme nga Kur’ani është ajo “El-Bekare”. Është pyetur prapë, po cilat ajete nga kjo sure janë më të vlefshmet? I Dërguari a.s. ishte përgjigjur: “Ajetul Kursijj dhe fundi i kësaj sureje (d.t.th. ajetet 284-286), të cilat kanë zbritur drejt nga Arshi.”[16]

* * *

Këto ishin disa nga transmetimet që i veçuam nga ky tefsir, sa për të ilustruar se Sujutiu gjatë gjithë tefsirit të tij ndjek këtë vijë dhe këtë metodë, pa bërë ndonjë koment personal, ose duke mos vlerësuar a mbivlerësuar ndonjë transmetim nga tjetri.

 

Fjala përfundimtare rreth këtij tefsiri

Ky tefsir është pa dyshim një prej tefsireve më madhështore të shkruara ndonjëherë në lëmin e tefsirit tradicional. Është një vepër për të cilën ka nevojë çdo musliman, që dëshiron të dijë për komentimin e Librit të Allahut sipas metodës tradicionaliste.

Është i botuar në 8 vëllime të mëdha, dhe është objekt shqyrtimi e studimi nga katedrat e tefsirit anekënd Botës Islame.


[1] Imam Sujutiu “El Itkan fi ulumil Kur’an”, vël II, fq. 454, Bejrut 1987.

[2] Abdul Hajj Ibnul Imad el Hanbeli, “Shedheratu-dh-Dheheb”, vëll. VIII, fq. 51, Kajro 1350 h

[3] Dr. Xhemal Mustafa Abdulhamid Nexhar “Menahixh tefsirijjeh”, fq. 254, Kajro 2000.

[4]Po aty fq. 253.

[5] Shih “Tefsirul Xhelalejni”, dhe fundin e komentimit të sures “El-Isra’ë”, fq. 379, Bejrut 1402 h.; Për hollësi të tjera shih edhe Dr. Muhammed Husejn Edh-Dhehebi “Et-Tefsir vel mufessirune” vëll. I, fq. 316-317, Kajro 1985.

[6] “El Itkan fi ulumil Kur’an”, vëll. II, fq. 183; Shih edhe “Et-Tefsir vel mufessirune” vëll. I, fq. 244.

[7] Dr. Hasen Junus Hasen Abidu “Dirasat ve mebahith fi tarihi-t-tefsir ve menahixhi-l mufessirin”, fq. 97, Kajro 1992.

[8] Imam Sujutiu “Tedribu-rr-Rravi”, vëll. I, fq. 10-29, Kajro 1966. (Shënimet për shumicën e veprave të shkruara nga imam Sujutiu u nxorën nga parathënia e veprës së cituar, shkruar nga dijetari Abdul Vehab Abdul Latif. Ai që dëshiron të mësojë më tepër për veprat e Sujutiut, të cilat nuk i cekëm këtu në mungesë të hapësirës, le të lexojë me vëmendje këtë parathënie, sepse siç theksuam më parë, numri i veprave të shkruara të tij arrin shifrën 500-600 vepra të mëdha e të vlefshme).

[9] “El Itkan fi ulumil Kur’an”, vël II, fq. 183.

[10] Imam Sujutiu “Ed-Durrul Menthur fi tefsir bil me’thur” vëll I, fq. 9, Bejrut 1993.

[11] “Menahixh tefsirijjeh”, fq. 256.

[12] Ndonëse ky ajet ka zbritur në haxhin lamtumirës, d.m.th., në afërsi të Mekës, dijetarët megjithatë e konsiderojnë zbritje medinase, sepse është i periudhës pas hixhretit, - (vërejtja jonë - S.B.).

[13] “Ed-Durrul Menthur fi tefsir bil me’thur” vëll. I, fq. 46.

[14]Po aty, vëll. I, fq. 47

[15]Po aty, vëll. I, fq. 48.

[16]Po aty, vëll. I, fq. 51.

 

Sabri ef. Bajgora

Mahmud bin Umer ez-Zemahsheri

Mahmud bin Umer ez-Zemahsheri

(Nga dijetarët e ideologjisë mu’ëtezilase)

 

dhe tefsiri i tij  “EL KESH-SHAFU AN HAKAIKI-T-TENZILI VE UJUNIL EKAVILI FI VUXHUHI-T-TE’VILI”

 
 
Biografi e shkurtër

Ebul Kasim Mahmud bin Umer bin Muhammed bin Ahmed ez-Zemahsheri, i cili në literaturën islame njihet edhe me pseudonimin Xharu-ll-llah,[1] u lind në vitin 467 h. në fshatin Zemahsher të Havarizmit.[2]

Qysh i ri u shpërngul në Bagdad, ku takoi dijetarët më të mëdhenj të kohës, prej të cilëve mori mësime në shumë shkenca islame. Pas një kohe arriti edhe vetë në kulminacion të dijes dhe u bë i pashoq në shkencat e tefsirit, hadithit, gramatikës (sintaksë-morfologji) dhe letërsisë arabe. Pa dyshim, është një prej dijetarëve më të shquar që pati ndonjëherë Bota Islame. Vdiq në natën e Arefatit, në vitin 538 h. në Xhurxhane të Havarizmit.

 

Veprat e tij

Zemahsheriu shkroi shumë vepra, të cilat emrin e tij e bënë të njohur në të gjitha provincat e shtetit islam. Pa dyshim, vepra që e nxori emrin e tij në orbitën e dijetarëve të rrallë islamë, është tefsiri i mirënjohur në qarqet shkencore “El Kesh-shafu an hakaiki-t-tenzili ve ujuni-l ekavili fi vuxhuhi-t-te’vili”.

Në shkencat e gjuhës arabe (sintaksë, morfologji dhe retorikë) shkroi veprat:

“El-Muhaxhatu”,

“El-Mufredu ve-l-murekkebu”,

“Esasu-l-belaga”,

“El-Mufassal” etj.

Në shkencën e hadithit shkroi veprën “El-Faiku fi garibi-l-hadithi”, kurse në atë të Fikhut shkroi veprën: “Ru’usul mesaili fil Fikh”.

Biografi i njohur Shemsuddin ed-Davudi, tek flet për biografinë dhe veprat e Zemahsheriut, ndër të tjera, përmend edhe këto vepra të tij:

“El-Mekamat”,

“El-Mustaksa fi-l-emthal”,

“Rebiu-l-ebrar”,

“Fususu-l-ahbar”,

“Muteshabih esmau-rr-rruvat”,

“Atvaku-dh-dheheb”,

“Samimu-l-arebijjeti”,

“Sherh ebjatu-l-kitab”,

“El-Enmudhexh fi-n-nahvi”,

Er-Rraidu fi-l-fevaidi”,

“El-Minhaxhu fi-l-Usul”,

“El-Kistasu fi-l-urud”,

“En-Nesaihu-l-kibar”,

“En-Nesaihu-s-ugar”,

“Dal-letu-n-nashidi”,

“Mu’xhemu-l-hudud”,

“Mukaddimetu-l-adabi”,

“Sevairu-l-emthal”,

“Divanu-rr-rresail”,

“Divanu-sh-shi’ri”,

“Er-Rrisaletu-n-Nasihatu”,

El-Amalu fi kul-li fennin” etj.[3]

 
Historiku i shkrimit të “Kesh-shafit”

Tefsiri i tij “Kesh-shafi” konsiderohet një nga librat më të mirë të Tefsirit nga aspekti i retorikës dhe i shkencave të saj: tropikës, alegorisë dhe poetikës. Ky tefsir ka qenë objekt studimi dhe interesimi i shumë dijetarëve, kurse disa prej tyre shkruan libra dhe studime të gjata lidhur me të. Në të vërtetë, Kesh-shafi dallohet në shumë aspekte nga tefsiret e tjera; nuk është i gjatë dhe nuk është i stërngarkuar; është përqendruar në rregullat gjuhësore dhe ka një retorikë e stil të mrekullueshëm gjuhësor.[4]

Komentimet e ajeteve kuranore nga ana e tij, tregojnë qartë për përcaktimet e tij të thella mu’tezilase, të cilat i mbron me tërë forcën e tij intelektuale, siç do ta shohim gjatë disa komentimeve të tij.

Në lidhje me tefsirin e tij, Zemahsheriu ka thurur këto vargje:

“Tefsiret në botë janë të panumërt,

por betohem në jetën time, se nuk ka të ngjashëm me Kesh-shafin tim,

nëse dëshiron udhëzimin, përkushtoju leximit të tij,

sepse injoranca është sikur sëmundja, kurse “Kesh-shafi” si ilaç.”

Në lidhje me fillimin e shkrimit të këtij tefsiri, na rrëfen vetë Zemahsheriu në parathënien e tij, ku flet për momentet kyçe që e shtynë t’i qasej shkrimit të këtij tefsiri. Ai thotë: “Sa herë që disa nga vëllezërit e mi në fe, prej tyre shumë dijetarë të respektuar, kërkonin nga unë ndonjë sqarim a komentim të ndonjë ajeti, unë shfaqja para tyre disa argumente dhe kuptime të fshehta për ta, prandaj ata të ngazëllyer nga komentimet e mia, m’u lutën gjatë që t’u sqaroja edhe më për zbulimin e këtyre të vërtetave të fshehta kuranore që gjenden në Librin e Allahut. Në fillim nuk pranova një gjë të tillë, por pas insistimit të vazhdueshëm të tyre, vendosa t’ua shpjegoja disa nga sekretet e pjesëve hyrëse të disa sureve si dhe të kaptinës “El-Bekare”… Pastaj shkova në Mekë, dhe vërejta se njerëzit më ndiqnin me admirim gjatë ligjëratave të mia, dhe në shpirt ndjeva një obligim që të filloja komentimin e tërësishëm të Kur’anit… E lus Allahun xh.sh. që këtë lodhje timen për ndriçimin e disa fshehtësive kuranore, ta bëjë shkak të shpëtimit tim, dhe dritë për mua mbi urën e Siratit, dritë që do të më ndriçojë në të djathtë dhe në të majtë (gjatë kalimit të saj)…[5]

Këtë tefsir ai e shkroi për dy vjet e gjysmë, dhe e përfundoi të tërin më 12 Rebiul Ahir 528 h.[6]

 

Karakteristikat e Kesh-shafit të Zemahsheriut

- Ky tefsir dallohet nga të tjerët për stilin e lartë gjuhësor dhe metaforat e përdorura, për se i ka tejkaluar të gjitha tefsiret e tjera deri më sot;

- Ky tefsir nuk është shumë i gjatë që të krijojë ndjenjën e monotonisë tek lexuesi;

- Gjatë komentimit të kuptimeve kuranore, Zemahsheriu është mbështetur shumë në rregullat e gjuhës arabe, qoftë në morfologji, qoftë në sintaksë, qoftë në shkencat e retorikës, në të cilat shkriu tërë talentin dhe afinitetin prej një dijetari;

- Zemahsheriu në tefsirin e tij gjatë komentimit ka ndjekur këtë stil metodologjie: “Nëse ti thua…kështu e kështu”, atëherë “unë them…”;

- Ai në fillim të komentimit të çdo kaptine, në pika të shkurta na paralajmëron nëse ajo sure është mekase apo medinase, numrin e ajeteve të saj, pastaj u qaset ajeteve me një komentim të thukët, duke u përqendruar më shumë në aspektin gjuhësor dhe retorik, për ç’gjë ishte dhe ende mbeti i paarritshëm;

- Pastaj në pika të shkurtra flet edhe për përputhshmërinë mes ajeteve të kaptinave që komenton, shpeshherë flet për kiraete dhe sjell shembuj të ndryshëm të kiraeteve, pastaj cek edhe shkaqet e zbritjes së sureve apo edhe të ndonjë ajeti, duke i klasifikuar këto transmetime dhe duke bërë përzgjedhje prej tyre;

- Në tefsirin e tij Zemahsheriu cek disa prej israiliateve të pakta, por ka bërë mirë që menjëherë ka paralajmëruar për rrezikun e këtyre legjendave e miteve hebraike, duke i demaskuar në tërësi si të pabaza., si f.v. kur flet për Davudin a.s. dhe rastin që hebrenjtë ia kanë mveshur këtij pejgamberi, se gjoja ky ishte dashuruar në gruan e një luftëtari dhe po atë luftëtar e kishte dërguar qëllimisht në radhët e para të ushtrisë, në disa beteja të njëpasnjëshme, derisa ai kishte rënë dëshmor, e pastaj e kishte marrë gruan e tij për bashkëshorte!!! Zemahsheriu, pasi cek këtë tregim, thotë se një gjë e tillë nuk përkon me etikën e pejgamberëve dhe me mbrojtjen e tyre prej këtyre mëkateve, prandaj e hedh poshtë si të pabazë dhe tendencioze;

- Në këtë tefsir për fat të keq, mund të hasim edhe disa hadithe të trilluara (apokrife), si ato që janë cekur për vlerën e sureve, për trillimin e të cilave kanë pranuar vetë ata që i kanë sajuar, dhe kjo është një prej dobësive më të mëdha që i mvishet Zemahsheriut, i cili nuk duhej t’i cekte fare, meqenëse ka qenë shumë i sigurt se ato ishin të trilluara;

- Zemahsheriu ishte një ndër prijësit e mu’tezilitëve dhe njëri prej dijetarëve më të shquar të tyre, ndërsa “Kesh-shafi” konsiderohet kulmi i të arriturave të tyre në tefsir. Në të shihen qartë tendencat e Zemahsheriut që kur komentonte disa ajete kuranore, me çdo kusht dëshironte ta shtrembëronte kuptimin e tyre sipërfaqësor, duke ua përshtatur ato ideve dhe parimeve të mu’teziles. Gjatë leximit të këtij tefsiri, do të shohim qartë animin e tij nga këto parime bazë të mu’teziles, si fjala vjen kur ky e konsideron autorin e mëkatit të madh, përherë në zjarr të Xhehennemit, pastaj e mohon sihrin në tërësi, flet për Kur’anin se është i krijuar, gjë që është në kundërshtim të plotë me mësimet e Ehli-Synetit etj;

- Në këtë tefsir, shohim egoizmin e një dijetari ndaj dijetarëve të Ehli-Synetit, duke i quajtur ata me epitete të ndryshme, si injorantë, kaderinj, të humbur, adhurues të zjarrit (mexhusijj) të këtij Ymeti etj. Madje në disa raste i quan edhe si pabesimtarë, gjë që është shumë larg etikës së një dijetari të kalibrit të tij.

 

Qëndrimi i Zemahsheriut ndaj çështjes së krijimit të Kur’anit

Në këtë çështje, Zemahsheriu përkrah plotësisht mësimet mu’tezilase dhe thotë se Kur’ani është i krijuar. Ai pohon një gjë të tillë me ngulm, qysh në fillim të parathënies së tefsirit të tij, kur thotë: “Falënderimi i qoftë Allahut, i Përhershëm pa fillim, i Cili krijoi gjithçka nga mosekzistenca, e krijoi Librin plot dritë sqaruese me argumente të prera, Shpallje që flet me argumente të pakontestueshme, - Kur’an i zbritur në gjuhën arabe, pa ndonjë mangësi.”[7]

 
Qëndrimi i Zemahsheriut ndaj mundësisë për ta parë Allahun

Zemahsheriu, siç thamë, i përkiste ideologjikisht fraksionit të mu’teziles, madje ishte edhe imam e prijës i tyre për një kohë të gjatë. Autori i veprës “Vefijatul A’ëjan” ka thënë për Zemahsheriun: “Zemahsheriu ishte mu’tezilas me bindje, dhe këtë kurrë nuk e kishte fshehur, madje e thoshte haptazi edhe para të tjerëve se i përkiste kësaj ideologjie a fraksioni.”[8]

Ai, gjatë shtjellimit dhe komentimit të shumë ajeteve kuranore, shohim se disa prej tyre mundohet t’i komentojë në frymën e mësimeve mu’tezilase, madje edhe kur ajetet janë shumë të qarta. Fjala vjen, kur Zemahsheriu komenton ajetet 22-23 të kaptinës El-Kijame:

وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَّاضِرَةٌ إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ

“Atë ditë do të ketë fytyra të shkëlqyera (të gëzuara), që Zotin e tyre e shikojnë.”, ai këto ajete i komenton në mënyrë alegorike dhe metaforike, gjithnjë duke iu shmangur kuptimit të jashtëm sipërfaqësor që në fakt synohet.

Ai, ndër të tjera, thotë: “S’ka dyshim se në Ditën e Gjykimit këta besimtarë presin dhe shpresojnë mëshirën e Allahut. Atë ditë nuk presin mëshirë prej askujt tjetër përveç prej Tij.” Zemahsheriu përpiqet të jetë sa më i bindshëm në këtë konstatim të tij, kur me ngulm pohon se atë ditë besimtarët presin shpërblimin e Allahut, e ky shpërblim nënkupton mirësitë e Xhennetit dhe fisnikërinë prej Allahut, sepse besimtarët edhe në këtë botë nuk kanë pritur shpërblim e as ndëshkim prej askujt tjetër përveç prej Tij.

Zemahsheriu si ndihmesë të këtij konstatimi të tij sjellë edhe disa ajete pak a shumë të ngjashme, si:

إِلَى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمُسْتَقَرُّ

“Atë ditë vetëm tek Zoti yt është caku!” (El-Kijame, 12)

إِلَى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمَسَاقُ

“Atë ditë vetëm tek Zoti yt shkohet.” (El-Kijame, 30)

أَلَا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الأمُورُ

“Vërtet se tek Allahu, (më në fund) do të shkojnë të gjitha çështjet (për gjykim) (Esh-Shura, 53)

وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ

“Vetëm i Allahut është i tërë sundimi i qiejve e i Tokës dhe vetëm tek Ai është e ardhmja.” (En-Nur, 42)

Është e pakontestueshme që Zemahsheriu ishte një gjuhëtar shumë i zoti, sepse kuptimin e parafjalës (ila) e komenton këtu si “ni’ëme-mirësi”, duke thënë se fjala (ila) këtu është emër dhe shumësi i saj është “Ala’ë”, ashtu siç ka ardhur në ajete të shumta të kaptinës “Err-Rrahman”:

فَبِأَيِّ آلَاء رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ

“Fe bi ejji alai rabbikuma tukedhiban.”-“E, cilën mirësi të Zotit tuaj po e mohoni (ju o njerëz dhe ju o xhinë)?”

“Sipas kësaj”,-vazhdon më tutje Zemahsheriu, “plotësisht është e qartë se fjala “naadhire”nënkupton pritjen e mirësisë dhe shpërblimit, e jo të parët e Allahut xh.sh.[9]

Mirëpo, nëse këto ajete i vështrojmë nga prizma e këndvështrimi i Ehli-Synetit, do të shohim qartë se Zemahsheriu këtu mundohet t’i ikë qëllimisht parafjalës (ila) duke e shndërruar atë në emër, vetëm e vetëm që t’i shmanget mundësisë për ta parë Allahun, një gjë që mu’tezilasit me ngulm e mohojnë. Mirëpo mësimet e Ehli-Synetit, të argumentuara edhe me tekste kuranore, pastaj me hadithe nga Resulullahu dhe nga vetë kuptimi i jashtëm i ajetit, flasin se shpërblimi më i madh për çdo besimtar të sinqertë është të parët e Allahut nesër në Ahiret, pa prejudikuar a përcaktuar ndonjë formë, trajtë të Tij, e madje as mënyrën se si do ta shohim Atë.

 
Qëndrimi i Zemahsheriut ndaj mëkatarit të madh

Dihet mirë qëndrimi i dijetarëve të Ehli-Synetit se autori i mëkatit të madh nuk do të jetë përgjithmonë në zjarr të Xhehennemit, me përjashtim po ta ketë mohuar Allahun xh.sh., dhe të mos jetë penduar, përderisa të kundërtën e këtij mendimi e përkrahin dijetarët e mu’ëteziles, ndër ta edhe Zemahsheriu, i cili me ngulm pohon se, nëse autori i mëkatit të madh vdes pa u penduar, atëherë ai do të jetë përherë në zjarrin e Xhehennemit.

Në lidhje me këtë konstatim të tij, Zemahsheriu merr si shembull ajetin kuranor:

وَمَن يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُّتَعَمِّدًا فَجَزَآؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا

“Kush mbyt një besimtarë me qëllim, dënimi i tij është Xhehennemi, në të cilin do të jetë përgjithmonë. Allahu është i hidhëruar ndaj tij, e ka mallkuar dhe i ka përgatitur dënim të madh.” (En-Nisa’ë, 93)

Gjatë komentimit të këtij ajeti, shohim se Zemahsheriu i kushton një rëndësi të veçantë kësaj çështjeje, duke konstatuar se autori i mëkatit të madh do të jetë përherë në zjarr. Madje ai këtë e merr edhe si pretekst për të sulmuar të gjithë dijetarët e Ehli-Synetit, të cilët thonë se autori i mëkatit të madh, edhe nëse vdes pa u penduar, assesi nuk do të thotë se do të jetë përjetësisht në Xhehenem. Ehli-Syneti i mbështet këto konstatime në ajetin 48 të kaptinës En Nisaë :

إِنَّ اللَّهَ لاَيَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ

“S’ka dyshim se Allahu nuk e fal (mëkatin) t’i bëhet Atij shok (idhujtarinë), e përpos këtij (mëkati) i fal kujt të dojë”.

Megjithatë, për të plasuar mendimin e tij mua’tezilas, Zemahsheriu prapë mohon një gjë të tillë duke u thirrur edhe në një transmetim nga Ibn Abbasi, i cili thotë: “Pendimi i vrasësit me qëllim të besimtarit, nuk pranohet”.

Ky mendim kaq i ngurtë i Zemahsheriut edhe nuk na çudit, sepse kjo është një prej parimeve fundamentale të fraksionit të mu’teziles, të cilin ai e mbronte me çdo kusht dhe nuk lëshonte pe as në këtë çështje.

Ibn Muniri, i cili i është kundërvënë Zemahsheriut për çdo mendim të tij mu’tezilas, në lidhje me këtë ajet dhe këto komentime të Zemahsheriut, thotë: “Ka thënë Imam Ahmedi r.a.: “Akideja e Ehli-Synetit është se shirku është mëkat i pafalshëm nëse më parë nuk pendohemi, kurse mëkatet e tjera të mëdha, Allahu ia fal kujt të dojë, dhe këtu nuk është kusht fare pendimi. Ajeti në fjalë pikërisht e ka cekur mosfaljen e mëkatit të shirkut, nëse autori i këtij mëkati nuk pendohet, kurse të tjerat i ka cekur se mund t’ia falë atij që do edhe pa u penduar. Por atij që pendohet, Allahu ia fal edhe mëkatin e shirkut e edhe të tjerat, pa dallim. Ndërsa kaderinjtë (quhen kështu, sepse e mohojnë kaderin si përcaktim nga Allahu – S.B.), në mesin e tyre edhe mu’tezilet, janë këmbëngulës që të gjitha këto mëkate janë të një rangu dhe nuk mund të falen pa u penduar paraprakisht. Këtu Zemahsheriu, me qëllim, fillon t’i ngatërrojë konceptet, duke thënë se vullneti i Allahut është ai që përcakton se kujt duhet t’i jepet mundësia për t’u penduar, d.t.th. pendimin ia bashkon dëshirës dhe vullnetit të Allahut, e cila absolutisht as që është përmendur në këtë ajet, qoftë edhe tërthorazi dhe as që ka argument se diçka e tillë është synuar në ajetin në fjalë.”[10]

 

Qëndrimi i Zemahsheriut ndaj krijimit të veprave të njeriut

Zemahsheriu pohon se Allahu xh.sh. nuk i ka krijuar veprat e njerëzve (robërve), por njerëzit vetë i krijojnë ato. Këtë konstatim të tij e mbështet në njërin prej parimeve bazë të mu’teziles, që është - “El-Adlu” – “Drejtësia absolute e Allahut”. P.sh. kur e komenton ajetin 272 të kaptinës El Bekare :

لَيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ

“Nuk është detyrim yti (Muhammed) udhëzimi i tyre ( në rrugë të drejtë), Allahu e shpie në rrugë të drejtë atë që do...”

ndër të tjera, thotë: “Nëse Allahu i ka krijuar veprat e njerëzve dhe pastaj për ato vepra i gjykon njerëzit, kjo do të ishte mizori dhe padrejtësi, e Drejtësia e përsosur dhe absolute e Allahut nuk lejon një gjë të tillë”!!![11]

 

Qëndrimi i Zemahsheriut ndaj sihrit (magjisë)

Zemahsheriu, sikur të gjithë dijetarët e tjerë të mu’teziles, nuk e pranon magjinë si një realitet. Kur e komenton kaptinën El-Felek:

قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ مِنْ شَرِّ مَا خَلَق وَمِنْ شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا وَقَبَ

وَمِنْ شَرِّ النَّفَّاثاتِ فِي الْعُقَد  وَمِنْ شَرِّ حَاسِدٍ إِذَا حَسَدَ

“Thuaj: I mbështetem Zotit të agimit! Prej dëmit të asaj që Ai krijoi, dhe prej dëmit të natës kur ajo ngryset, dhe prej dëmit të atyre që fryjnë (fjalë të magjisë) në nyja (të lidhura), dhe prej dëmit të smirëkeqit kur vepron sipas smirës.”

ai nënçmon dhe me një cinizëm të tepruar i quan të marrë dijetarët e Ehli-Synetit, të cilët thonë se magjia (sihri) është një realitet, ngase vetë Allahu xh.sh. e ka konfirmuar dhe vërtetuar këtë gjë në shumë vende në Kur’an, si fjala vjen në tregimin e Musait a.s. me magjistarët e faraonit, në tregimin e Harutit dhe Marutit, pas vdekjes së Sulejmanit a.s. etj.

P.sh. fjalën e “En-Neffathat” e komenton: “fjala është për gratë ose shpirtra të këqij, ose grupe magjistaresh, të cilat lidhin nyja për magji, duke u fryrë atyre fjalë magjike. Të gjitha këto veprime të tyre nuk kanë kurrfarë ndikimi, pos nëse, ruana Zot, personi është helmuar me ndonjë ushqim të dëmshëm, ose ndonjë pije ose… Një është e sigurt - vazhdon Zemahsheriu - se në këto raste Allahu mund të krijojë ndonjë vepër të tillë sa për sprovim që të dallojë të vërtetën nga iluzorja, duke ua atribuuar atë të keqe atyre grave shpirtliga që fryjnë nyja të lidhura.

Nëse thua: cili është atëherë kuptimi i vërtetë i istiadhes – të kërkuarit mbrojtje tek Allahu prej këtyre gjërave, them: Këtu istiadheja ka tri kuptime:

- Që të kërkojmë mbrojtjen e Allahut nga vepra e ligë që është cilësuar si sihr, dhe prej mëkatit të tyre (grave që fryjnë në nyja) në këtë;

- Që të kërkojmë mbrojtjen e Allahut nga fitneja e tyre me të cilën i kanë vënë në sprovë njerëzit, e kjo fitne është ajo magji e shëmtuar që është një lloj mashtrimi, dhe

- Që të kërkojmë mbrojtjen e Allahut nga dëmi që mund të na godasë në momentin që ato fryjnë në nyja.”!!!

“Është e mundur”, thotë Zemahsheriu – “që këtu janë synuar gratë që thurin intriga, për intrigat e të cilave ka folur edhe vetë Allahu xh.sh. në Kur’an:

إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ

“Vërtet dredhia juaj është e madhe!” (Jusuf, 28),

dhe se këto intriga të tyre mund të jenë shëmbëllim me magjinë ose fryrjen në nyja, ose fjala është për ato gra që i vënë në sprovë burrat e huaj duke ua zbuluar bukuritë e trupit të tyre, gjë që mund t’i magjepsë burrat, etj. [12]

Në realitet, tërë kjo ofensivë e ashpër mendore (logjike) e Zemahsheriut ndaj dijetarëve të Ehli-Synetit, ka për qëllim që nëpërmjet kësaj, të vërtetat e pamohueshme rreth sihrit, që janë cekur në Kur’an dhe Synet, t’ua përshtatë bindjeve të tij racionale dhe ideologjike mu’tezilase.

Ibni Muniri, i cili deri më tash bëri studimin më të thukët të Kesh-shafit , çuditet për këmbëngulësinë e Zemahsheriut në këtë rast, dhe thotë: “Zemahsheriun e nxiti egoja e Unit të vet, derisa mohoi edhe atë që s’kishte arsye ta mohonte. Këtë e bëri vetëm e vetëm për hir të ngadhënjimit të ideve të tij mu’ëtezilase, gjë që megjithatë nuk e arriti kurrë.”[13]

* * *

Thuhet se para vdekjes, Zemahsheriu la amanet që mbi epitafin e varrit të tij të shkruheshin këto vargje:

O Zot i Plotfuqishëm, sot të erdha mysafir në mirësitë e Tua të pakufishme,

E mysafiri ka nder e respekt nga fisniku që e pret,

Prandaj, Të lutem, m’i fal mëkatet e mia, se ato vërtet janë shumë

Dhe nuk ka kush që i fal pos Teje , o Mikpritësi më fisnik, o i Gjithëmëshirshëm ![14]

Këto vargje të Zemahsheriut, disa dijetarë i kanë komentuar si pendim të Zemahsheriut nga idetë mu’ëtezilase.[15]

 

Komentimet që i janë bërë tefsirit të Zemahsheriut

Meqenëse “Kesh-shafi” i Zemahsheriut bën pjesë në tefsiret racionale më të lexuara dhe më të përfolura ndër dijetarët, ishte e natyrshme që atij t’i bëheshin studime të shumta si dhe komentime të ndryshme. Pa dyshim, komentimi më i mirë i këtij tefsiri është ai i Ibn Munirit, “El Insafu fi ma tadminuhu El Kesh-shafu minel i’ëtizal”, i cili në çdo ajet kur Zemahsheriu kundërshton mendimet e Ehli-Synetit, i kundërvihet me argumente shumë më të forta. F.v. kur Zemahsheriu komenton ajetin 21 të kaptinës “El-Hashr”:

لَوْ أَنزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ عَلَى جَبَلٍ لَّرَأَيْتَهُ خَاشِعًا مُّتَصَدِّعًا مِّنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ

 “Sikur Ne ta zbritnim këtë Kur'an mbi ndonjë kodër, do ta shihje atë të strukur e të çarë prej frikës nga Allahu. Këta janë shembuj që ua shkoqisim njerëzve, që ata të mendojnë.”, thotë: “Ky është shëmbëllim metaforik dhe iluzor nga ana e Allahut”, kurse Ibn Muniri menjëherë i kundërpërgjigjet me këto fjalë: “…Nuk pajtohem kurrë me këtë mendim të thënë nga Zemahsheriu. Më mirë do të ishte sikur të tregonte një respekt dhe edukatë më të lartë karshi Allahut, i Cili e cilësoi si shembull zbritjen e Kur’anit, e nuk e cilësoi as si metaforë e as si iluzion, sepse, po të ishte ashtu siç pretendon Zemahsheriu, Allahu nuk do të thoshte në fund “ve tilke-l-emthalu nadribuha li-n-nasi”-“Këta janë shembuj që ua shkoqisim njerëzve, që ata të mendojnë.” por do të thoshte “ve tilke hijalatu nadribuha li-n-asi”-“Këto janë metafora dhe iluzione që ua sjellim si shembuj njerëzve, që ata të mendojnë”!!!. Allahu na udhëzoftë në respektin ndaj Madhërisë së Tij.”[16]

Koment tjetër “Kesh-shafit” i ka bërë El-Hafidh Ibn Haxher el Askelani në veprën “El-Kafi esh-Shafi fi tahrixhi ehadithi-l-Kesh-shaf”, një vepër në të cilën ka nxjerrë të gjitha hadithet e përmendura në “Kesh-shaf”, duke i kategorizuar dhe klasifikuar ato në hadithe të sakta a të dobëta, dhe secilit prej tyre, u ka cekur burimin se në cilat libra mund të gjenden.

Një tjetër studim “Kesh-shafit” nga aspekti gjuhësor dhe retorik i ka bërë edhe Muhammed Iljan el Merzuki esh-Shafiijj; ai këtë vepër e quajti: “Meshahidu-l-Insaf ala shevahidi-l-Kesh-shaf”.

I njëjti dijetar i ka bërë edhe një komentim tjetër “Kesh-shafit”, tash nga aspekti i mënyrës së komentimit, dhe ndër dijetarët ky libër njihet si “Hashijetu alel Kesh-shaf” nga Shejh Merzuki.

Janë të njohura edhe “Hashijetu Ibn Kemal bash Zade”, “Hashijetu Alauddin el Behlevani”, “Hashijetu Er-Rrehavi”, dhe “Hashijetu esh-Shejh Hajder el Hereviut”.[17], i cili është po ashtu një prej atyre që studiuan “Kesh-shafin”, i cili në lidhje me këtë tefsir, ka thënë: “S’ka dyshim që Kesh-shafi është një libër me vlerë të lartë, të tillë nuk ka shkruar asnjë nga të parët, dhe as që është cekur ndonjë i ngjashëm nga të mbramët. Thurja e fjalive të tij është bërë me një elegancë dhe përsosmëri të madhe, saqë çdo libër pas tij, në tefsir, po të krahasohej me të, nuk do të ishte i atij rangu, sepse vështirë që dikush mund të arrijë këtë harmoni dhe ëmbëlsi të fjalëve që ka “Kesh-shafi”. Por, autori i tij, i dhënë nganjëherë pas disa ideve të humbura, u fut prej gabimit në gabim, por megjithatë të gjitha këto shkarje dhe lëshime të qëllimta, i fshehu dhe i maskoi aq bukur dhe mjeshtërisht, saqë rrallëkush mund t’i hetojë. Kjo bëri që shumë njerëz ta lexonin këtë vepër, dhe emri i tij të merrte dhenë. Por të gjitha këto nuk u shpëtuan dot syve të dijetarëve mendjemprehtë, të cilët i demaskuan qëllimet e tij tendencioze ideologjike, ndër të cilat do të veçojmë:

- Çdo ajet kuranor që komentonte, kuptimi sipërfaqësor i të cilëve vinte në kundërshtim me mendimet e tij mu’tezilase, e shtrembëroi nga kuptimi i vërtetë, e me këtë veprim shtrembëroi edhe fjalën e Allahut! Ai nuk ndalej vetëm me kaq, por në të tilla raste thellohej dhe insistonte edhe më me ngulm që ato t’i maskonte aq mirë, saqë këto kuptime shumica e njerëzve nuk arrinin t’i kuptonin, përveç dijetarëve mendjemprehtë, që i demaskuan ato në tërësi.

- Në këtë tefsir përdori shumë vargje poetike me përmbajtje sarkastike, që nuk kanë të bëjnë me etikën e dijetarëve që merren me çështjet e fesë.

- Në këtë tefsir të tij i fyen rëndë dijetarët e Ehli-Synetit, të vetmit grup të shpëtuar, me fjalët më ofenduese, madje nganjëherë edhe me fjalë të kufrit, e kjo nuk është metodë e dijetarëve të pastër e të sinqertë.”[18]

Këto ishin disa nga studimet dhe komentimet më të njohura që i janë bërë “Kesh-shafit”, po gjithashtu edhe shumë prej dijetarëve e kanë shfrytëzuar me të madhe këtë tefsir, ndër më të njohurit janë Kadi el Bejdaviu, pastaj Ibn Atijje etj., të cilët nga ky tefsir kanë marrë vetëm gjërat më të mira, duke lënë anash komentimet e tij mu’tezilase.

 

Mendimet e dijetarëve të tjerë për Zemahsheriun

Në lidhje me Zemahsheriun dhe tefsirin e tij, dijetarët, si në të kaluarën ashtu edhe sot, kanë dhënë dhe japin mendime e vlerësime të ndryshme. Ne këtu do të cekim mendimet e atyre më të njohurve:

 

Mendimi i Ebu Hajjanit

Autori i tefsirit “El-Bahrul Muhiit”, ndër të tjera për Zemahsheriun dhe tefsirin e tij, thotë: “Edhe pse këtij njeriu i është dhënë një dhunti e madhe nga dija e Kur’anit, duke arritur kulmin në komentimin gjuhësor të tij, megjithatë shohim se në veprën që shkroi (fjala është për Kesh-shafin), ka disa gjëra që duhen kritikuar. Isha shumë afër të shkruaja disa fjalë miradije për anët pozitive të këtij tefsiri, por kur m’u kujtuan edhe disa anë negative të tij, vendosa të shkruaja një poezi.” Dhe vërtet Ebu Hajjani këto kritika i thuri në formë të poezisë, por ne këtu po shkëpusim vetëm disa nga mendimet e tij, si f.v.: “Por në të (pra në Kesh-shaf) ka vend për kritika, sepse nuk i ka mënjanuar disa dobësi, ka cekur shumë hadithe apokrife, ndoshta nga mosdija. Flet edhe për të Dërguarin a.s. gjëra që nuk përkojnë me etikën e tij profetike. I kritikon dhe i fyen dijetarët më të mëdhenj (të Ehli-Synetit, S.B.), dhe, gjatë komentimit, sjell disa mendime që nuk mund të jenë synim i fjalëve të Allahut. (Fjala është për idetë e tij të devijuara mu’tezilase, S.B) ...Dhe nëse nuk e arrin mëshira e Allahut, ai mbase edhe mund të jetë shoqërues i pabesimtarëve në Xhehennem”.[19]

 

Mendimi i Ibn Beshkevalit

Në parathënien e tefsirit të Ebu Hajjanit shohim një krahasim të Hafidh Ebul Kasim Ibn Beshkevalit ndërmjet tefsirit të Ibn Atijjes dhe atij të Zemahsheriut, të cilat tefsire ky dijetar i ka përshkruar shumë drejt dhe qartë. Ai, ndër të tjera, thotë: “Tefsiri i Ibn Atijjes është më komplet dhe më i spastruar, ndërsa tefsiri i Zemahsheriut është më i shkurtër po më i komplikuar për t’u kuptuar, përveçqë Zemahsheriu në çdo fjalë të tij të shkruar, dëshironte të ishte ngadhënjyes… Ai në shumë raste i dha hapësirë tepër të lirë mendjes, dhe pa dyshim, gaboi. Ai, vetëm e vetëm që të arrinte qëllimin e tij, drejtoi shumë shigjeta fyese e sulmuese ndaj të tjerëve. Në këtë libër has në mendime të ideologjisë së tij (mu’ëtezilase). Allahu e faltë, sepse në këtë tefsir ka më shumë sende të mira sesa të gabuara. [20]

 

Mendimi i Ibn Haldunit

Ibn Halduni në “Mukaddimen” e tij, kur flet për shkencën e tefsirit, sidomos për tefsirin racional, më saktësisht për tefsirin gjuhësor, ndër të tjera, thotë: “Prej veprave më të mëdha e më të shkëlqyera në këtë lëmë, pa dyshim është “Kesh-shafi” i Zemahsheriut, nga Havarizmi i Irakut, por autori i tij është me bindje ideologjike mu’tezilase. Ai sjell argumente të njëpasnjëshme vetëm e vetëm që të triumfojë me idetë e drejtimit të tij ideologjik. Shohim ndër të tjera, se disa ajete kuranore i komenton në kundërshtim me atë që kanë komentuar dijetarët e Ehli-Synetit. Ai dijetar të cilit ia merr mendja se mund t’u rezistojë këtyre ideve të prishura të tij ideologjike dhe se ato nuk mund të ndikojnë në bindjet dhe përcaktimet e tij, lirisht le ta lexojë dhe të kënaqet nga metaforat alegorike-gjuhësore që ka përdorur Zemahsheriu. Neve në këto kohë na ka rënë në dorë një vepër e njërit prej dijetarëve irakianë Sherefud-din et-Tiibi, në të cilën ka sqaruar veprën e “Kesh-shafit” dhe ka kundërargumentuar të gjitha mendimet mu’tezilase të Zemahsheriut, me argumente të forta e të qëndrueshme të Ehli-Synetit. Dijeni, pra, se mbi çdo të ditur ka edhe më të dijshëm.”[21]

 

Mendimi i Taxh es- Subkiut

Es-Subkiu, në lidhje me “Kesh-shafin”, thotë: “E di se “Kesh-shafi” është libër madhështor në llojin e tij. Autori i tij është prijës, por është një njeri novator, që tregon haptazi për to. Lë shumë gjëra mangu në profetësinë e Muhammedit a.s., është shumë i pasjellshëm në raport me dijetarët e Ehli-Synetit.”

* * *

Këto ishin disa nga dëshmitë e dijetarëve për dhe kundër tefsirit të tij, “Kesh-shafit”, aq shumë të përfolur në qarqet shkencore. Sidoqoftë, me gjithë dobësitë e cekura, të gjithë pajtohen për një fakt, se Zemahsheriu ishte dhe mbeti princ i komentimit retorik-gjuhësor të Kur’anit. Ai në zbulimin e të fshehtave alegorike të fjalëve që përmbajnë ajetet kuranore, është ende i paarritshëm, dhe sikur “Kesh-shafi” të dëlirej tërësisht nga mendimet mu’ëtezilase, vërtet do të ishte një libër i pashoq.

Gëzon fakti se sot dijetarët kanë filluar të bëjnë komentimet e shkurtra të tefsireve më të njohura klasike, ndër to edhe të Zemahsheriut, në të cilin janë duke punuar që ky tefsir të zhvishet tërësisht nga përmbajtja ideologjike mu’ëtezilase. Kjo do të jetë një gjë e mirëseardhur, sepse pa këtë përmbajtje ideologjike të devijuar, “Kesh-shafi” vërtet do të ishte ndër veprat më të dobishme të shkruara ndonjëherë në lëmin e tefsirit.


[1] Këtë pseudonim e pati marrë meqë një pjesë të konsiderueshme të jetës së tij e kaloi në Mekë, pranë Shtëpisë së shenjtë-Qabesë

[2] Ed-Davudi “Tabekatul mufessirine”, vëll. II , fq.314

[3] “Tabekatul mufessirine” , vëll. II , fq.316

[4] Dr. Xhum’ah Ali Abdulkadir “Zadu-r-Rragibine fi menahixhi-l-mufesirine” fq. 97, Kajro 1986

[5] Zemahsheri “El-Kesh-shaf…”, vëll. I, fq. 15-19, Kajro 1308 h.

[6] Dr. Abdullah Shehate Ulumu-t-Tefsir”, fq. 185, Kajro 2001.

[7] Zemahsheriu - “El Kesh-shaf”, vëll. I, fq. 162.

[8] Dr. Muhammed Husejn Ed-Dhehebi “Et-Tefsiru vel mufessirune”, vëll I, fq. 404, Kajro, 1985.

[9]  El-Kesh-shaf, vwll.VI, fq. 270, Rijad, 1998; Shih edhe “Ulumu-t-Tefsir”, fq. 186-187

[10] Ibni Munir “El Insafu fi ma tadminuhu El Kesh-shafu minel i’tizal” , vëll. I , fq. 773, Kajro (pa vit botimi).

[11] Dr. Muhammed Sejjid Xhibril, “Med’hal ila menahixhil mufessirine” , fq. 182, Kajro 1987.

[12] “El-Kesh-shaf”, vëll. III, fq. 274.

[13] “El insafu fi ma tadminuhu El Kesh-shafu minel i’tizal” , vëll. II , fq. 568.

[14] “Med’hal ila menahixhil mufessirine” fq. 188

[15] “Tabekatul mufessirine”, vëll. I , fq. 316

[16] “Ulumu-t-Tefsir”, fq. 187-188.

[17] “Zadu-r-Rragibine fi menahixhi-l-mufesirine” fq. 97.

[18] “Keshfu-dh-Dhunun” vëll. 2, fq. 186-187.

[19] “El-Bahrul Muhiit” vëll. VII, fq. 85.

[20] Ebu Hajjan “El-Bahrul Muhiit”, vëll. I, fq. 9.

[21] “Mukaddimetu Ibni Haldun”, fq. 491.

Sabri ef. Bajgora

Muhammed Reshid Rida

Muhammed Reshid Rida

dhe tefsiri i tij

TEFSIRUL KUR’ANIL HAKIM i njohur si

“TEFSIRU-L-MENAR”

Muhammed Reshid Ridaja i takon plejadës së dijetarëve më eminentë islamë të pjesës së parë të shekullit XX, që kontribuuan për zgjimin dhe ngritjen e mendimit përparimtar islam. Frytet e punës së tij të palodhshme u reflektuan më vonë tek gjeneratat që erdhën pas tij, të cilat vazhduan rrugën që kishin trasuar ai dhe mësuesi i tij Muhammed Abduhu. Kjo ngritje kishte për qëllim zgjimin e vetëdijes e të ndërgjegjes dhe të kuptuarit e nocioneve shoqërore institucionale të Islamit. Ishte imperativ i kohës që njerëzve t’u shpjegohej se feja islame mund t’i shëronte të gjitha sëmundjet shoqërore dhe t’i zgjidhte të gjitha problemet sociale të jetës bashkëkohore, nga të cilat po vuante shoqëria e atëhershme muslimane.

Një kohë ishte i ndikuar nga mësimet sufiste, por me takimin e tij me Abduhunë, nxënës i Afganit, jeta e tij ndryshoi rrënjësisht, kështu që me kalimin e kohës u bë pasues i denjë i Abduhusë në shkollën e komentimit racional të Kur’anit, dhe një ndër udhëheqësit e reformizmit në shoqërinë muslimane.

Për vite të tëra ishte dorë e djathtë e Abduhusë dhe redaktor i revistës “El-Menar”, e cila kishte bërë jehonë të madhe kudo në Botën Islame. Pas vdekjes së Abduhusë, vazhdoi me komentimin e Kur’anit famëlartë-“Tefsirul Menar”, të cilin megjithatë nuk arriti ta përfundonte por që konsiderohet të jetë një prej tefsireve bashkëkohore racionale e shkencore, që ka një vlerë dhe rëndësi të veçantë në shkencën e tefsirit.

 

Biografi e tij e shkurtër

Emri i tij i plotë është Muhammed Reshid ibn Ali Rida ibn Muhammed Shemsuddin ibn Muhammed Behauddin ibn Munla Ali Halifa el-Kalemuni el-Bagdadi. U lind më 27 Xhumadel Ula 1282 h. / 18.10.1865 në fshatin Kalemun, në jug të qytetit Tarablus të Libanit. Ridaja vetë e ka pohuar se kishte prejardhje të dyfishtë nga loza e Aliut r.a.; loza nga babai vjen nëpërmjet Husejnit r.a., kurse loza nga nëna, tek Aliu r.a. lidhet nëpërmjet Hasanit r.a. Vitet e para të jetës së tij i kaloi në vendlindje në Kalemun, ku dhe mori mësimet e para.[1]

Përveç Libanit, i cili atëbotë ishte pjesë e vilajetit të Shamit në kuadër të Perandorisë Osmane, një kohë jetoi edhe në Siri, pastaj udhëtoi dhe qëndroi në Hixhaz, Indi dhe Evropë, por kohën më të madhe të jetës së tij e kaloi në Egjipt, i cili qe bërë atdheu i tij i dytë. Ishte tërësisht i ndikuar nga idetë e Afganit dhe të Abduhusë, kështu që këta të tre, zaten, edhe njihen si themelues të shkollës moderne racionaliste dhe shkencore të tefsirit. Vdiq më 23 Xhumadel Ula 1354 / 22.08.1935 dhe u varros në Kajro pranë varrit të mësuesit të tij Muhammed Abduhusë.[2]

 

Arsimimi i tij

Fillet e para të arsimimit, Ridaja i mori në mektebin e vendlindjes së tij, e pastaj vazhdoi mësimet në disa medrese të Tarablusit, në të cilat mësoi dy gjuhë të huaja, turqishten dhe frëngjishten. Në këtë kohë mësoi tek shumë dijetarë, por më së tepërmi ishte i lidhur me profesorin e tij Husejn el Xhisr, i cili në përfundim të shkollimit i dha ixhazetnamenë-diplomën, me të cilën iu hapën dyert që edhe ai vetë të arrinte majat e diturisë. Dhe vërtet Reshid Ridaja, me përpjekje e angazhim të madh, me kohë arriti të zinte vend, madje shumë të spikatur, në mesin e shkencëtarëve më të mëdhenj të Botës Islame.

Në jetën e Ridasë ndikim të madh patën dy njerëz: Husejn el Xhisri dhe Muhammed Abduhuja, dhe dy vepra: “Ihjau Ulumu-d-din” dhe revista “Urvetul Vuthka”. Vepra e Imam Gazaliut, të cilën e kishte lexuar shumë herë, kishte ndikuar tek ai që të futej në botën e misticizmit (tarikati Nakshebendijj), saqë një kohë të izolohej tërësisht nga bota, por pas kontaktit të tij me revistën “Urvetul Vuthka”, ai iu kthye jetës normale, duke propaganduar për një rizgjim të muslimanëve, duke i këshilluar ata që të largoheshin nga disa zakone të kota, që herë-herë njeriun e largojnë edhe nga besimi i vërtetë, siç ishin: vizitat e tyrbeve e varrezave, tek të cilat popullata, kryesisht e paarsimuar, kërkonte “shpëtim” dhe “falje mëkatesh”.

 

Ndikimi i Afganit dhe i Abduhusë në Ridanë

Deri në takimin me idetë reformiste të Afganit dhe Abduhusë, Ridaja, i ndikuar tërësisht nga vepra e Imam Gazaliut, ishte dhënë pas misticizmit, por pasi i kishin rënë në dorë dy numra të revistës “Urvetul Vuthka”, të cilën Afgani dhe Abduhu e botonin në Paris, ndodhi kthesa vendimtare në jetën e tij.[3] Kështu niste një fazë e re e jetës së tij, për të cilën ai thotë: “Para kësaj kohe, interesimi im ishte vetëm në përmirësimin e besimit tek muslimanët, largimin e tyre nga gjërat e ndaluara e të kota, nxitjen e tyre për ibadet dhe jetë askete, kurse pas kësaj (pas njohjes me mësimet e Afganit dhe Abduhusë) shpirti im përqafoi me një forcë të çuditshme mësimet reformiste, përmes të të cilave muslimanët nxiteshin për përparimin dhe qytetërimin e mirëfilltë, për të ecur krahas popujve të tjerë të qytetëruar të botës”.

Reshid Ridaja u përpoq të vinte një kontakt fizik me këta dy reformatorë të mëdhenj, por kjo nuk i shkoi për dore me Afganin. Ai me të zhvilloi vetëm disa korrespondenca me letra, derisa Afgani gjendej në Stamboll. Ridaja në këto letra kishte shprehur dëshirën e madhe për t’u takuar me këtë mendimtar të madh bashkëkohor, por vdekja e Afganit, pamundësoi takimin e tyre. Ndërkohë që me Abduhunë u takua disa here, së pari në Tarablus e Bejrut për t’i vazhduar pastaj kontaktet në Kajro, dhe sa herë që kontaktonte me të, aq më shumë e admironte qëndrimin e tij të paepur prej reformisti.[4]

Pas vdekjes së Afganit (1896 e.r.-1314 h.), Reshid Ridaja vendosi të njihej nga afër me Abduhunë, pasuesin e ideve të Afganit. Takimi i tyre më i frytshëm qe ai në Kajro në dhjetor 1897, kur Reshid Ridaja, i propozoi Abduhusë të fillonte komentimin e tërësishëm të Kur’anit, sipas metodologjisë që kishte ndjekur gjatë komentimeve në revistën “Urvetul Vuthka”. Nga modestia, Abduhusë i dukej e tepërt ta rëndonte shkencën e tefsirit edhe me një komentim tjetër, por, pas insistimeve të vazhdueshme të Ridasë, pranoi një gjë të tillë. Fillimisht në Universitetin e Az-harit filloi t’u komentonte studentëve Kur’anin famëlartë, duke filluar nga surja “El-Fatiha”. Këto komentime i bëri për gjashtë vjet me radhë, të cilat Ridaja, i botonte në revistën që kishte themeluar vetë -“El-Menar”.

 

Veprat e Reshid Ridasë

Ridaja është autor i shumë veprave, artikujve dhe studimeve, të cilat as sot e kësaj dite nuk kanë humbur fare nga vlera, madje disa prej tyre janë aktuale edhe më shumë se në kohën kur janë shkruar. Ishte shumë i frytshëm në shkrimet e tij, saqë shkrimtari dhe publicisti islam me renome botërore, Shekib Arselan, ka thënë: “Po t’u shpërndaheshin veprat dhe shkrimet e tij (d.m.th. të Ridasë) pesëdhjetë njerëzve, do të mjaftonte që ata të pesëdhjetë të ishin ndër dijetarët më të mëdhenj të kohës”.

Prej veprave të tij më të rëndësishme do të veçonim:

1. “El-Hikmetush-sher'ijje fi muhakemetil-kaderijje ver-rifa'ijje” – Një libër në të cilin kritikoi tarikatet kaderijje dhe rufaijje. Kjo ishte vepra e tij e parë që e shkroi derisa ishte në Sham.

2. Tarihul-Ustadh el-Imam esh-shejh Muhammed Abduhu ve ma xhera bi Misre fi asrihi”– Një biografi komplete e profesorit të tij Muhammed Abduhu dhe kronikë e ngjarjeve që kishin ndodhur në Egjipt në kohën e tij. Është vepër e botuar në tri vëllime të mëdha.

3. “Hukuku-n-Nisa’ë fi-l-Islam” - Libër që flet për të drejtat e grave nën hijen e Sheriatit islam.

4. “El-Vahjul-Muhammedij” – Libër që flet rreth shpalljes së Muhammedit a.s.

5. “El-Menaru vel-Azhar”- (Revista El-Menar dhe Universiteti i Azharit),

6. Dhikra el-mevlidin-nebevij” – Libër rreth kujtimit dhe manifestimit të ditëlindjes së Pejgamberit a.s.

7. “El-Vahdetul-islamijje”

8. “Jusrul-Islami ve usulu-t-teshri' il-aam”– (Lehtësitë e Islamit dhe parimet e përgjithshme të jurisprudencës) – Libër që flet në lidhje me jurisprudencën islame,

9. “El-hilafetu ev-il-imametul- udhma” – Vepër që flet për rëndësinë e hilafetit dhe prijësit kryesorë ndër muslimanët.

10. “El-Vehhabijjune vel-hixhazijjune” - Vepër në të cilën mbron qëndrimet e Muhammed Abdul Vehabit në lidhje më çrrënjosjen e bidateve- risive në Hixhaz.

11. “Es-Sunneh vesh-Shiah”– Vepër që flet në lidhje me raportet mes suninjve dhe shiinjve.

12. “Menasikul Haxh-xhi”.

13. “Tefsiru-l-Kur’ani-l-Hakim - (Komentim i Kur’anit të Urtë) ose siç është i njohur në qarqet e dijetarëve “Tefsirul Menar” – komentim i Kur’anit të cilin e kishin shkruar bashkërisht me Muhammed Abduhunë, dhe e kishte vazhduar edhe pas vdekjes së Abduhusë.

14. “Hakikatu-r-Riba vel-mu'amelat fil-Islam”– rreth kamatës në Islam.

15.“Muhaveratul-muslihi vel-mukal-lidi” – (Dialogu në mes reformatorit dhe imitatorit (mukal-lidit),

16. “Nida' lil-xhinsil-latif”.

17. “Risaletu fi huxh-xhetil Islam - el-Gazali”.

18. “Shubuhatun-nesara ve huxhexhul-Islam”.

19. “Inxhil Barnaba”.

20. “El-muslimune vel-kibt” - (Muslimanët dhe Koptët (ortodoksët e Egjiptit),

21. “Fetava Es-Sejjid Reshid Rida”

22. Terxhemetul-Kur'an” – (Të përkthyerit e Kur’anit), mendimet për dhe kundër përkthimit të Kur’anit në gjuhë të huaja etj.[5]

 

Revista “El-Menar” dhe aktivitetet reformiste

Reshid Ridaja ishte shumë i flaktë të botonte një revistë që do t’i ngjante revistës “Urvetul Vuthka”, por një gjë të tillë nuk deshi ta bënte pa marrë paraprakisht edhe mendimin e profesorit të tij Muhammed Abduhu. Ai i shfaqi atij planet e veta dhe, pas disa konsultimeve, Abduhuja u pajtua me idenë për të nisur botimin e kësaj reviste të re dhe bashkërisht e pagëzuan “El-Menar”, që do të thotë: “fanar”, “ndriçues” ose “udhërrëfyes për në dritë”. Numri i parë i kësaj reviste u botua në mars 1898, në të cilin Ridaja kishte shënuar se cilat ishin arsyet e botimit të saj që përmblidhen në këto pika:

1. Përhapja e ideve reformiste në sferën e jetës shoqërore, ekonomike dhe fetare;

2. Sjellja e argumenteve se Islami si fe për tërë njerëzimin është kompatibël dhe i vlefshëm për të gjitha kohët dhe lëmenjtë e jetës bashkëkohore;

3. Vazhdimësia e punës sipas principeve të revistës “Urvetul Vuthka”, etj.

Muhammed Reshid Ridaja udhëhoqi dhe redaktoi revistën “El-Menar”, duke botuar në të artikuj të tij dhe të Muhamed Abduhusë, pastaj kishte inkuadruar në të edhe penat më të njohura të kohës, dhe për një kohë shumë të shkurtër revista kaloi kufijtë e Egjiptit dhe shpërndahej gjithandej në botë.[6] Në lidhje me këtë, Abduhu do të konstatonte: “Drejtuesi i “El Menarit” është interpretuesi më besnik i mendimeve të mia”, dhe: “Muhamed Reshid Ridaja është bashkëmendimtar imi në akide, në mendime, moral dhe punë.”[7]

Me një fjalë, revista “El-Menar” gjatë kësaj kohe ishte bërë epiqendër e ideve bashkëkohore revolucionare dhe reformiste, sidomos në shkencën e tefsirit, duke iu qasur atij me një metodë të re racionale, shkencore dhe politike. Kjo bëri që emri i Reshid Ridasë të njihej në mbarë Botën Islame dhe më gjerë, prandaj nuk është çudi që shumë dijetarë islamë[8], po edhe orientalistë nga Evropa, të mbanin vazhdimisht korrespondencë me të.

Fatkeqësisht, pas vdekjes së Ridasë, revista “El-Menar” nuk vazhdoi shumë gjatë, ani pse prof Behxhet el Bejtar shtatë muaj pas vdekjes së Ridasë mori përsipër botimin dhe redaktimin e saj. Prof Bejtari në disa numra të “El-Menarit”arriti të komentonte deri në ajetin 101 të sures Jusuf, të cilën e kishte lënë në gjysmë Reshid Ridaja, por menjëherë pas kësaj, revista pushoi së botuari për tre vjet. Pas kësaj familja e Reshid Ridasë redaktimin e revistës ia ofroi udhëheqësit të “Ihvanul muslimin”, Hasan el Benna, i cili kishte qenë një prej pasuesve të mësimeve të Ridasë. Hasan el Benna nxori në dritë 6 numra të “El-Menarit për 16 muaj, dhe pastaj, për shkaqe objektive, “El-Menari përfundimisht u kthye në histori.[9]

Duke shfletuar faqet e revistës “El-Menar” shohim se Ridaja luftonte me mish e shpirt që muslimanët t’i largonte nga besëtytnitë dhe risitë që ishin mbjellë për shekuj në shpirtin e tyre, duke ua bërë me dije se Islami është i pastër nga gjërat e tilla. Ai me theksim të veçantë kritikonte ulemanë e kohës që bënin fare pak që nga mesi i besimtarëve të çrrënjoseshin paragjykimet dhe besëtytnitë që mbretëronin në Egjipt dhe kudo në Botën Islame. Ai mendonte se popujt muslimanë nuk do të ecnin kurrë përpara në zhvillim dhe emancipim, pa flakur këto gjëra që i bartnin si bagazh negativ nga e kaluara. Ai po hulumtonte të gjente tek populli atë kandilin e dritës, që pothuajse ishte fikur në zemrat e besimtarëve, dëshironte t’i ngrinte me çdo kusht masat popullore, t’u jepte shpresë e t’i nxiste për t’u arsimuar e për të punuar, për t’u ngritur në shkallën e popujve të qytetëruar, aty ku realisht e kishin vendin, që e kishin pasur për shekuj me radhë, kur qenë udhëheqës të botës në sferën e shkencës e të kulturës mbarënjerëzore.

 

Kontributi i Ridasë në komentimin e Kur’anit

Prej të gjithë dijetarëve që i përkasin shkollës racionale në tefsir, në këtë sferë, pa dyshim që më i frytshmi ishte Muhammed Reshid Rida edhe pse nuk e komentoi Kur’anin në tërësi; në bashkëpunim me mësuesin e tij Abduhunë komentuan 5 xhuzet e para të Kur’anit, kurse vetëm e komentoi deri në xhuzin e 12 të tij.

Në të gjallë të Abduhusë, Ridaja shkruante në letër të gjitha komentet e Abduhusë, të cilat ky ua ligjëronte studentëve në Az-har, pastaj i redaktonte ato, shtonte edhe komentime të tij personale, dhe, si të tilla, ia paraqiste Abduhusë, i cili, pasi i korrigjonte, jepte leje që të botoheshin në “El-Menar”. Kjo mënyrë e komentimit në “El-Menar”, në bashkëpunim me Abduhunë, vazhdoi deri në komentimin e ajetit 125 të kaptinës “En-Nisa’ë”, do të thotë 5 xhuza jo të plotë.

Pas vdekjes së Abduhusë, Ridaja vazhdoi ta komentonte Kur’anin në “El-Menar” sipas të njëjtës metodë, deri në fund të jetës së tij, derisa arriti në xhuzin e 12, më saktësisht deri në ajetin 53 të kaptinës “Jusuf”.[10]

وَمَا أُبَرِّىءُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاَّ مَا رَحِمَ رَبِّيَ إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَّحِيمٌ

“Unë nuk e shfajësoj veten time, sepse epshi është shumë nxitës për të keqen, përveç asaj që ka mëshiruar Zoti im, se Zoti im është që fal e mëshiron shumë.”

Pas vdekjes së Ridasë, prof. Behxhet el Bejtar vazhdoi komentimin e sures “Jusuf” në revistën “El-Menar” deri sa arriti në ajetin 101 të kësaj kaptine, duke shënuar se këto ishin komente të Ridasë, të lëna në dorëshkrim.[11]

Krahas botimit të këtyre komentimeve në revistën “El-Menar”, ky komentim u botua si i veçantë edhe si libër me emërtimin “Tefsirul Kur’anil Hakim”. Ky zaten edhe është emri origjinal i tefsirit të Ridasë, po për shkak të botimit të tij në revistën “El-Menar”, ai më shumë njihet si “Tefsirul Menar”.

Në këtë tefsir shfaqet në mënyrën më të ndritshme gërshetimi shpirtëror i mendimit reformist të profesorit (Abduhusë) dhe nxënësit (Reshid Ridasë), meqë burimi ishte i njëjtë, qëllimi po ashtu, metoda identike dhe mendimet të shkrira në një, kështu që nuk vërehet ndonjë dallim i theksuar në mes këtyre dy dijetarëve, përpos në disa raste, pas vdekjes së Abduhusë, të cilat vështirë mund të hetohen nga lexuesit e rëndomtë.

Sipas formës së tefsirit dhe të komentimit, ky tefsir në një masë të madhe i ngjan tefsirit të Ibn Kethirit, meqenëse në të Ridaja merr një grup ajetesh që flasin për një temë të caktuar, të cilat pastaj i komenton në disa fletë. Kur haste në ndonjë temë që ishte aktuale dhe zgjonte interesimin e tij, ai i qasej asaj gjerësisht, duke bërë krahasime-digresione të ndryshme gjatë komentimit.

Në fillim të “Tefsirul Menar” lexojmë një përshkrim të shkurtër të përmbajtjes së tij, të shkruar nga vetë autori Muhammed Reshid Rida, të stisur në gjashtë rreshta në gjuhën arabe, ku thotë: “Ky është tefsiri i vetëm që ngërthen në vete transmetime të vërteta nga tradita, që gërshetohen edhe me racionalen. Është tefsir që sqaron dispozita juridike dhe ligje të Allahut për njerëzimin. Bën me dije se ky Kur’an është udhërrëfyes për njerëzimin në çdo kohë dhe vend, se është një baraspeshë në mes udhëzimit të tij dhe gjendjes së muslimanëve në këtë kohë, një udhëzim (Kur’anin) që, fatkeqësisht, e kanë lënë pas dore, duke mos ndjekur traditën e të parëve, të cilët ishin shumë të lidhur për mësimet e tij. Në këtë tefsir kam përdorur shprehje të lehta, duke iu shmangur përzierjeve të fjalëve me terminologjinë shkencore, në mënyrë që edhe masat e gjera ta kuptojnë, por në të njëjtën kohë është tefsir për të cilin kanë nevojë edhe specialistët e këtij lëmi. Kjo është metoda që ka ndjekur gjatë ligjërimeve të tij në Az-har, urtaku i Islamit, profesori i madh Muhamed Abduhu.”- (nënshkruar nga - Muhammed Reshid Ridaja – themeluesi i “El-Menarit”).[12]

Ndërsa në parathënien e këtij tefsiri, Muhammed Reshid Rida do të konstatojë: “Për fat të keq të muslimanëve, shumica e librave që janë shkruar në lëmin e tefsirit, e kanë larguar lexuesin nga qëllimet më të larta kuranore. Shumë prej këtyre librave i preokupuan besimtarët me studime gjuhësore dhe sintaksore, me terminologji të ndryshme, me dialogje shterpë mes tradicionalistëve dhe mutekel-liminëve, me nxjerrje të dispozitave nga fukahenjtë imitues, me sqarime të mjegulluara të sufinjve, me fanatizëm të fraksioneve dhe drejtimeve të ndryshme. Fatkeqësisht, shumë prej këtyre tefsireve hutojnë lexuesin me transmetime të rrëfimeve e legjendave hebreje, prandaj ishte nevojë e domosdoshme që të shkruhej një tefsir si ky, që do të merrej kryesisht më qëllimin më madhështor me udhëzimin e vërtetë kuranor, ajetet e të cilit në fakt edhe synojnë këtë…Qëllimi im kryesor me këtë tefsir është ofrimi i mundësisë për ta kuptuar Librin e Zotit (Kur’anin) duke dhënë sqarime se kjo fe është udhëzuese për mbarë njerëzimin për të arritur lumturinë e tyre si në këtë botë, ashtu edhe në botën tjetër-Ahiret.”[13] .

Muhammed Reshid Rida tefsirin e tij e fillon nga kaptina e parë e Kur’anit-“El Fatiha” dhe e përfundon me komentimin e ajetit 101 të kaptinës Jusuf”.[14]

رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنْ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الأََحَادِيثِ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ أَنْتَ وَلِيِّ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ

(Pasi iu plotësua dëshira, Jusufi tha:) Zoti im, Ti më ke dhënë mua pushtet, më mësove komentimin e ëndrrave; o Krijues i qiejve e i Tokës, Ti je kujdestar imi në dynja e në Ahiret, më bëj të vdes musliman dhe më bashko me të mirët”.

 

Metoda dhe mënyra e komentimit të Kur’anit nga Ridaja

Pas vdekjes së Abduhusë, Ridaja ndryshoi paksa metodën e komentimit, për se flet në parathënien e tefsirit të tij. Në fakt ai flet për disa ndryshime nga metoda që preferonte Abduhuja, si:

1. Ridaja më shumë u përqendrua në komentimin tradicional të ajeteve me ajete;

2. Më shumë solli për argumentim hadithe të vërteta sesa Abduhu;

3. Më shumë u përqendrua edhe në komentimet shtesë gjuhësore-gramatikore, për të cilat konsideronte se ishin të domosdoshme;

4. Disa tema të caktuara, për të cilat konsideronte se ekziston nevoja e vlerësimit të tyre i elaboronte më gjerësisht, etj.

Mirëpo, megjithë këto ndryshime nga metoda e Abduhusë, mënyra e komentimit të tij prapë mbetet shumë e përafërt me atë të Abduhusë, kështu që me plot të drejtë llogariten si përfaqësues të së njëjtës shkollë të komentimit, pra atij racional-shkencor.

Sikur Abduhu, edhe Reshid Ridaja nuk dëshironte ta komentonte Kur’anin nën presionin e trashëguar të mufesirëve para tij, madje disa nxënës të tij thonë se ai fillimisht një ajet të caktuar e komentonte vetë sipas dijes së tij personale, e vetëm pastaj konsultonte mendimet e mufesirëve para tij. Ishte shumë i kënaqur nëse zbulonte ndonjë segment të ri komentimi, që nuk ishte prekur më parë nga ndonjë mufesir. Ndodhte, veçse shumë rrallë, që ta radhiste si shembull edhe mendimin e ndonjë komentuesi tjetër.

 

Karakteristikat e “Tefsirul Menar”

Vijat që e karakterizojnë këtë tefsir janë:

- Ky tefsir përmban shumë transmetime autentike nga ashabët dhe tabiinët;

- Është i shkruar me një stil të rrjedhshëm të gjuhës arabe;

- Në të ka sqarime rreth shumë dispozitave fetare;

- Ajetet i sqaron me një metodë të mrekullueshme, mesazhi i të cilëve kuptohet lehtë nga çdo lexues;

- Ridaja në “Tefsirul Menar” thekson shumë prej problemeve shoqërore, duke theksuar se kthimi i vërtetë në mësimet e Kur’anit është zgjidhja më fatlume për muslimanët dhe tërë njerëzimin;

- U shmangej israiliateve (rrëfimeve me motive hebreje), pothuajse tërësisht;

- Nuk sillte për argumentim ndonjë hadith jo të sigurt, nuk hynte në detaje të panevojshme për të cilat nuk ka shenjë në ajetet kuranore, siç kanë vepruar shumë mufesirë para tij, në komentim nuk i radhiste gjërat që nuk ishin në lidhje të drejtpërdrejtë me ajetin kuranor, përkundrazi, ajetet i komentonte në një mënyrë shumë tërheqëse, të thjeshtë dhe shumë të kuptueshme. Shprehjet e vështira kuranore, i sqaronte në mënyrë të argumentuar dhe bindëse, jepte përgjigje lidhur me disa dyshime rreth Kur’anit, të cilat i lanconin armiqtë e Islamit. Reshid Ridaja thoshte vazhdimisht se Kur’ani është shpallur si udhërrëfyes, se Kur’ani mund të shërojë shumë sëmundje shoqërore të botës bashkëkohore etj;

- Ridaja në tefsirin e tij ndoqi edhe një metodë shumë tërheqëse, duke i bërë pyetjet për të dhënë pastaj përgjigje në mënyrë shumë të përpiktë rreth shumë çështjeve që preokuponin shoqërinë e atëhershme muslimane;

- Gjatë shtjellimit të çështjeve akaidologjike, tek Ridaja shohim ndikimin e madh të Ibn Tejmijes, Ibn Kajjim el Xhevzijes dhe të Ibn Kethirit, për të cilët ndjente respekt të veçantë;

- Tefsiri i Ridasë, edhe pse ka mbetur përgjysmë, hyn në kategorinë e tefsireve të mëdha e të gjata. Një vëllim i tij ngërthen përafërsisht 500 faqe, kurse tërë tefsiri rreth 6000 faqe të shkruara.

 

Burimet mbi të cilat u mbështet Ridaja gjatë komentimit

Sa i përket burimeve mbi të cilat u mbështet Ridaja gjatë komentimit të Kur’anit, ato mund të përmblidhen në disa sosh:

1. Disa ajete i komentonte me ajete të tjera, natyrisht kur është fjala për një temë të caktuar;

2. Më shumë shfrytëzonte hadithe, duke pasur kujdes që të përdorte vetëm hadithe të vërteta;

3. Sillte mendimet e ashabëve dhe të tabiinjve të njohur;

4, Gjatë komentimit të disa shprehjeve kuranore shfrytëzonte disiplina gjuhësore;

5. Shumë prej ajeteve i komentonte sipas dijes së tij personale, sepse nuk dëshironte të ishte imitues dhe peng i komentimeve të mëhershme, përveç kur komentimet e mufesirëve të mëhershëm ishin të njëjta me mendimet dhe qëndrimet e tij.

 

Disa vërejtje për tefsirin e Ridasë

Sikur edhe përfaqësuesit e tjerë të shkollës racionaliste të Abduhusë, edhe Ridaja i jepte hapësirë të madhe mendjes, dhe herë-herë liri të tepruar, gjatë komentimit të disa ajeteve. Ai në disa raste shihet se ishte nën ndikimin e drejtpërdrejtë të ideve të Abduhusë, i cili njihet si ithtar i shumë mësimeve mu’tezilase.

Më poshtë do të cekim vërejtjet e dijetarëve islamë në lidhje me disa nga qëndrimet e Ridasë për çështje të caktuara.

 

- Qëndrimi i Reshid Ridasë ndaj përkthimit të Kur’anit në gjuhë të huaja

Është interesant të theksohet se Ridaja ishte kundërshtar i rreptë që Kur’ani të përkthehej në gjuhë të huaja, për se kishte folur gjerësisht edhe në tefsirin e tij. Rreth kësaj çështjeje, dijetarët e kohës kishin mendime të ndryshme, disa e lejonin e disa e kundërshtonin, e prej këtyre të fundit ishte edhe Ridaja. Arsyetimi i tij ishte se Kur’ani është e pamundur të përkthehej tekstualisht (fjalë për fjalë), dhe se përkthimi i domethënieve të tij do të ishte në fakt përkthim i kuptimeve personale të atij që do ta përkthente Kur’anin. Ridaja mendonte se me përkthimin e Kur’anit, do të humbte mrekullia kuptimore e domethënieve të tij. Mund të thuhet se Ridaja deri-diku kishte të drejtë, sepse përkthimet e deriatëhershme të Kur’anit ishin aq të zbehta dhe ishin shumë larg origjinalit, madje disa ishin të përkthyera gabimisht, për qëllime tendencioze, vetëm e vetëm që të zbehej përmbajtja e tij hyjnore.

Duhet theksuar se mendimi i Ridasë dhe i dijetarëve që ishin kundër lejimit të përkthimit të Kur’anit në gjuhë të huaja, ishte mendim i një grupi të vogël dijetarësh, sepse shumica dërrmuese e tyre lejonin një gjë të tillë, natyrisht nëse respektohen disa kritere të rrepta ndër të cilat edhe kriteri që këto përkthime të mos quhen përkthime të Kur’anit, po përkthime të domethënieve të Kur’anit. Qëndrimi i këtyre dijetarëve shumicë është se madje është obligim që Kur’ani të përkthehet në gjuhë të ndryshme të botës, në mënyrë që shumë popuj të njihen me Shpalljen hyjnore dhe të përfitojnë nga ajo.

 

- Qëndrimi i Ridasë ndaj marrësit të kamatës

Kur Ridaja komenton ajetin 275 të kaptinës “El-Bekare”:

الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لاَ يَقُومُونَ إِلاَّ كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُواْ إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَن جَاءهُ مَوْعِظَةٌ مِّن رَّبِّهِ فَانتَهَىَ فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُوْلَـئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ

“Ata që e hanë kamatën, ata nuk ngrehen ndryshe pos siç ngrehet i çmenduri nga të prekurit e djallit. (Bëjnë) kështu, ngase thanë: “Edhe shitblerja nuk është tjetër, po njësoj si edhe kamata!” e Allahu e ka lejuar shitblerjen, kurse e ka ndaluar kamatën. Atij që i ka arritur këshillë (udhëzim) prej Zotit të tij dhe është ndalur (prej kamatës), atij i ka takuar e kaluara dhe çështja e saj mbetet tek Allahu, e kush e përsërit (të ngrënët e kamatës pas ndalimit), ata janë banues të zjarrit, ku do të mbeten përgjithmonë”,

Ai këtu kundërshton mendimin e Ehli-Synetit dhe pohon me vendosmëri se autori i mëkatit të madh si “marrësi (ngrënësi) i kamatës”, nëse vdes pa u penduar, do të jetë përherë në zjarrin e Xhehennemit.

Ndër të tjera, në lidhje me këtë, ai thotë: “Imani formal nuk ka vlerë tek Allahu, sepse Allahu nuk i shikon fizionomitë dhe fjalët e njerëzve, po i shikon zemrat dhe veprat e tyre. Mendimi i Ehli-Synetit për këta mëkatarë është i butë dhe kjo ka bërë që njerëzit të nxiten e të trimërohen për të kryer mëkate, edhe pse të gjithë e pranojnë se këto vepra janë prej mëkateve të mëdha. Nuk janë të rralla rastet tek dëgjojmë njerëz që thonë: “Unë jam besimtar, nuk e mohoj se e marr kamatën dhe e pranoj se ajo është haram!”. Kjo është tragjedia më e madhe, thotë Ridaja, sepse, po t’u pritej rruga këtyre të këqijave, sigurisht se rastet e tilla do të ishin tejet të rralla.”[15]

Një vërejtje tjetër që i drejtohet Reshid Ridasë, është se ai, gjatë komentimit, disa ajete i komenton në mënyrë alegorike dhe metaforike, edhe pse kuptimi i tyre sipërfaqësor është mjaft i qartë dhe i kuptueshëm. P.sh. gjatë komentimit të ajetit 47 të kaptinës “En-Nisa’ë”:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُواْ الْكِتَابَ آمِنُواْ بِمَا نَزَّلْنَا مُصَدِّقًا لِّمَا مَعَكُم مِّن قَبْلِ أَن نَّطْمِسَ وُجُوهًا فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَمَا لَعَنَّا أَصْحَابَ السَّبْتِ وَكَانَ أَمْرُ اللّهِ مَفْعُولاً

“O ju që ju është dhënë libri, besojeni atë që e zbritëm (Kur'anin) e që është vërtetues i atij që e keni (Tevratit), para se të deformojmë fytyrat tuaja (t'ua fshijmë shqisat) dhe t'i rrotullojmë ose t'i mallkojmë ata si i mallkuam ata të së Shtunës. Urdhri i Allahut është i kryer.”,

ku Ridaja, kërcënimet e të Plotfuqishmit drejtuar pjesëtarëve të Ehli-kitabit (hebrenjve dhe të krisherëve), për deformimin-shfytyrimin e fytyrave të tyre, i komenton në mënyrë alegorike, shumë larg synimeve të ajetit në fjalë, duke thënë se ky është qortim figurativ e jo se mund të ndodhë në të vërtetë!

 

- Qëndrimi i Ridasë ndaj sihrit-magjisë

Kur është fjala për sihrin, Ridaja kundërshton Ehli-Synetin duke thënë se sihri (magjia) nuk është realitet, po është vetëm një mashtrim optik-vizual. Pra, shihet se në këtë aspekt pason Abduhunë dhe dijetarët e mu’teziles, të cilët kategorikisht mohuan ekzistimin e sihrit dhe realitetin e tij.

Këtë e vërejmë gjatë komentimit të ajetit të 7 të kaptinës“El-En’am” :

وَلَوْ نَزَّلْنَا عَلَيْكَ كِتَابًا فِي قِرْطَاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ لَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلاّ سِحْرٌ مُبِينٌ

 “Edhe sikur të të zbritnim ty një libër të shkruar në letër; e ta preknin atë me duart e tyre, ata që mohuan do të thoshin: kjo nuk është gjë tjetër veçse një magji e qartë”,

kur thotë: “ajeti tregon qartë se sihri-magjia është një sugjestion dhe mashtrim optik, sepse personi sheh diçka vizuale që në realitet nuk ekziston fare.[16]

Kur flet për ndikim e shejtanit tek njeriu, Ridaja me këmbëngulje pohon se ndikimi i tij në njeriun është shumë i kufizuar, vetëm me lajthitje dhe vesvese, por ata në asnjë mënyrë nuk mund të mbizotërojnë tek njeriu fizikisht, për të ndikuar në veprimet e tij.

Madje Ridaja shkon edhe më larg kur thotë se exhinët në asnjë mënyrë nuk mund të shihen nga njerëzit, ani pse dijetarët e Ehli-Synetit thonë se exhinët mund të shihen në situata të ndryshme dhe në forma të ndryshme, kur personifikohen.

 

- Qëndrimi i Ridasë ndaj mrekullive të Pejgamberit a.s.

Në këtë çështje shohim se Ridaja shkon aq larg, saqë pohon se mrekullia e vetme e Muhammedit a.s. ishte Kur’ani, dhe ai në thelb mohon mrekullitë lëndore dhe shqisore të Pejgamberit a.s. Fjala vjen, ai mohon ndarjen e Hënës në dy pjesë me rastin e kërkesës së kurejshitëve, për t’u sjellë ndonjë argument, edhe pse këtë gjë e vërtetojnë shumë hadithe të vërteta.

Për shumë këto mrekulli, ai thotë se ishin vetëm si shenjë nderimi, dhe se hadithet që cekin këto mrekulli, nuk janë të sakta dhe autentike (mutevatir)!!![17]

 

- Qëndrimi i tij ndaj israiliateve

Muhamed Reshid Ridaja ishte prej atyre që më së ashpri kritikuan mufesirët e mëparshëm për futjen e israiliateve nëpër tefsiret e tyre. Mirëpo, Ridaja këtu bën një gabim, kur rreth ngjarjeve të së kaluarës sjell citate nga Tevrati (Dhjata e vjetër) dhe ato i merr si argumente, ani pse dihet që Tevrati, i cili sot gjendet në duart e hebrenjve, është libër në të cilin nuk bën të mbështetemi për shkak të devijimeve dhe falsifikimeve të qarta në faqet e tij. Dallimi i qëndrimeve të tij nga mufesirët e tjerë është se ky ato tregime i citon tekstualisht nga Tevrati!!!

Sipas mendimit të tefsirologut të madh bashkëkohor Dr. Dhehebiut, Ridaja, ani pse në shumë vende me plot të drejtë i refuzon disa israiliate, gabimin më të madh e bën kur kërkon që rrëfimet e tilla të krahasohen me tekstet e Tevratit që sot gjendet në duart e hebrenjve. Sipas Ridasë, çdo israiliat që nuk përputhet me Tevratin, është gënjeshtër dhe pa bazë!!![18]

Sa për ilustrim, do të sjellim disa shembuj të tillë të argumentimit ku ai bën lajthitje:

P.sh. Muhamed Ridaja, kur vjen te tregimi rreth Ademit a.s. në kaptinën “El A’raf”, thotë: “Kush dëshiron të dijë mbi rrëfimet e vërteta israiliate, për të cilat pajtohen ithtarët e librave qiellorë, le të kthehet në Tevrat në “Librin e Gjenezës” që ta shohë dallimin në mes asaj që ka ardhur në Tevrat dhe asaj që gjendet nëpër tefsiret tona. Nga ato që rrëfehen nëpër tefsiret tona dhe detajet rreth tregimit mbi Ademin a.s., shumica janë të pavërteta dhe gënjeshtra!” [19]

Është po ashtu mjaft e çuditshme dhe kontradiktore qasja tjetër e Ridasë në “Tefsirul Menar”, kur në shumë vende bën krahasime të tilla me Tevratin, madje edhe duke pohuar se disa pjesë (citate) të Tevratit janë komentet më autentike për disa ajete kuranore!!! Një të tillë kemi kur ai e komenton ajetin 133 të kaptinës El A’raf :

فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ الطُّوفَانَ وَالْجَرَادَ وَالْقُمَّلَ وَالضَّفَادِعَ وَالدَّمَ آيَاتٍ مُفَصَّلَاتٍ

فَاسْتَكْبَرُوا وَكَانُوا قَوْمًا مُجْرِمِينَ

“Atëherë (për shkak të mohimit) Ne lëshuam kundër tyre (faraonit dhe popullit të tij): vërshimin, karkalecat, rriqrat (insekte dëmtuese), bretkosat dhe gjakun, fakte të qarta njëri pas tjetrit, po ata bënin kokëfortësi sepse ishin popull mëkatar.”

Gjatë komentimit të këtij ajeti, shohim se ai transmeton disa rivajete të disa mufesirëve të mëhershëm në lidhje me vërshimin si ndëshkim ndaj faraonit, dhe thotë: “E vetmja gjë që mund të pranohet prej këtyre rivajeteve, është komentimi gjuhësor i Ibni Abbasit në lidhje me fjalën “tufan”, që do të thotë “përmbytje-vërshim nga shiu”, kurse të gjitha komentimet e tjera konsiderohen si israiliate të pabaza. Ajo që duhet të pranohet në këtë rast e që nuk është Kur’an, është tregimi në “Librin e Ekzodit” në Tevrat, i cili e përshkruan më së miri dhe besnikërisht këtë vërshim”!!![20]

Pastaj, kur e komenton ajetin 18 të kaptinës “Jusuf”:

َجَاءُوا عَلَى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ

وَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ

“E erdhën (vëllezërit e Jusufit dhe i sollën Jakubit) këmishën e tij me gjak të rrejshëm. Ai tha: Jo (nuk e ka ngrënë ujku), por epshet tuaja ua hijeshuan punën. Halli im është durim i mirë. Allahu është Ai nga i cili kërkohet ndihmë për këtë që përshkruani ju”.

Ridaja në përfundim të komentimi të këtij ajeti thotë: “Kjo është pjesa e parë e ngjarjes së Jusufit, e vërtetë, e pastër dhe e saktë. Mjerisht këtë ngjarje e kanë shëmtuar transmetuesit e legjendave dhe të israiliateve të ndryshme duke gënjyer se gjoja janë sqarime të Tevratit, por ai që dëshiron të dijë më tepër rreth ngjarjes së Jusufit a.s., le të lexojë “Librin e Gjenezës” që të shohë dallimin mes fjalëve të Allahut, të cilat gjenden në “Librin e Gjenezës”, dhe shpifjeve të njerëzve!!![21]

Ishin këta disa nga shembujt e cituar nga “Tefsirul Menar” i Reshid Ridasë në lidhje me israiliatet dhe lajthitjen e tij, ku, duke u përpjekur për t’i demaskuar tregimet e hebrenjve të cituara në tefsiret e mëparshme, pa nevojë nxit të tjerët të kthehen për argumentim në Tevratin e devijuar, i cili gjendet në duart e çifutëve. Kjo dhe çështjet e tjera të lartpërmendura, në një masë të konsiderueshme ia kanë zbehur vlerën e mirëfilltë këtij tefsiri.

 

Fjala përfundimtare rreth tefsirit të tij

Pavarësisht nga tërë ajo që u tha për tefsirin e Ridasë, megjithatë duhet të themi se ky tefsir është shumë i vlefshëm dhe se pati një ndikim të madh në rrjedhat e gjithmbarshme historike të popujve muslimanë gjatë gjysmës së parë të shek. XX, atëherë kur ata pothuajse në tërësi ishin në një prapambeturi totale dhe kryesisht nën okupimin e kolonialistëve të huaj. Me tefsirin e tij, Ridaja kuntribuoi dukshëm në mbrojtjen e Islamit prej sulmeve të jashtme, pastaj theu shumë qëndrime fyese të Perëndimit ndaj Kur’anit e shenjtërisë së tij, dhe ringjalli shpresat për një rizgjim të madh të muslimanëve nga letargjia shekullore që i kishte kapluar.

Gjatë leximit të këtij tefsiri, mund të hetojmë shtrirjen e idesë qendrore që masave të gjera të popullit duhet t’u bëhet me dije se Islami është feja e vërtetë, e cila është e vlefshme për të gjitha kohët, për çdo vend, për çdo rrethanë dhe situatë. Ky tefsir lirisht mund të konsiderohet si një enciklopedi e vërtetë e pikëpamjeve bashkëkohore islame, përjashtuar disa mendime që janë në kundërshtim me mendimet e Ehli-Synetit.

Tefsiri i Ridasë, më saktësisht komentimet e tij deri në ajetin e lartpërmendur (101 të kaptinës “Jusuf”), u shtypën në 12 vëllime të mëdha (6000 faqe), të cilat sot e kësaj dite lexohen me ëndje nga të gjithë dijetarët dhe studiuesit e Islamit në botë.

Allahu e pastë mëshiruar!  



[1] Dr. Abdullah Shehate "Ulumu-t-Tefsir", fq. 203, Kajro 2001

[2] http:// www.asharqalarabi.org.uk/center/rijal-rashid.htm

[3] Dr. Abdul Mun’im en-Nimr “Ilmu-t-tefsir” fq. 132, Kajro 1985.

[4] Dr. Muhammed Husejn Edh-Dhehebi “Et-Tefsir vel mufessirune” vëll. II, fq. 550, Kajro 1985

[5] http:// www.asharqalarabi.org.uk/center/rijal-rashid.htm

[6] http://www.islamonline.net/Arabic/history/1422/08/article13.shtml

[7] “Et-Tefsir vel mufessirune” fq. 550-551

[8] Idetë reformiste të Afganit, Abduhusë dhe sidomos të Ridasë kishin bërë jehonë edhe në trevat tona shqiptare, kështu që shohim se Hfz. Ibrahim Dalliu, hfz. Ali Korça, dhe disa dijetarë të tjerë shqiptarë që vepronin në Stamboll kishin mbajtur korrespondencë të vazhdueshme me ta. (S.B.).

[9] http://ikhwanonline.net/Article.asp?ID=2150&SectionID=456

[10] http://www.islamonline.net/Arabic/history/1422/08/article13.shtml

[11] “Et-Tefsir vel mufessirune”, vëll. II, fq. 551

[12] "Ulumu-t-Tefsir", fq. 204-205.

[13] Muhammed Reshid Rida “Tefsirul Menar” , vëll. I, fq, 17, Kajro 1978.

[14] Mennaul Kattan “Mebahith fi Ulumil Kur’an”, fq. 383, Kajro 1995.

[15] “Tefsirul Menar” vëll. III , fq.98-99

[16] .“Tefsirul Menar” vëll. VII  fq. 311

[17] .“Tefsirul Menar” vëll. XI fq. 333

[18]  Dr. Muhammed Husejn edh-Dhehebi - “El Israilijat fi-t- tefsiri vel hadithi”, fq.156, Kajro 1986.

[19] “Tefsirul Menar”, vëll. 8, fq. 255-256

[20] “Tefsirul Menar” , vëll. 9. fq. 90

[21] “Tefsirul Menar”, vëll. 12. fq. 267-269

Sabri ef. Bajgora

Imam Muhammed esh-Shevkani

Imam Muhammed esh-Shevkani

(1173 h.-1250 h.)

dhe tefsiri i tij

“FET-HUL KADIIR”

 

Biografi e shkurtër

Autori i këtij tefsiri është dijetari i madh e i mirënjohur Muhammed bin Ali bin Muhammed bin Abdullah esh Shevkani es-San’ani, i lindur në vitin 1173 h. në Hixhre Shevkan. U rrit dhe u edukua në Sana[1] të Jemenit, ku mori dije prej dijetarëve më të mëdhenj të kohës. Shumë shpejt, edhe vetë u bë i njohur si dijetar, në lëmenj të ndryshëm fetarë, kështu që dijetarë të shumtë nga Bota Islame, vinin tek ai që të merrnin mësime.

Ishte imam i nderuar dhe i respektuar, saqë shumë prej dijetarëve të kohës e kanë cilësuar edhe me epitetet “dijetar i rrallë i kohës së tij”, “shembull i mirë për të tjerët”, “det i thellë në dituri”, “komentator i pashoq i Kur’anit”, “haditholog me nam” dhe, mbi të gjitha, “muxhtehid i madh”.[2]

Babai i tij, atëbotë, përveçqë ishte kadi i Sanës, ishte edhe ndër dijetarët më të shquar të Jemenit, kështu që djalit të tij (Imam Shevkaniut) qysh në fëmijërinë e tij të hershme i mbolli në zemër dashurinë ndaj dijes dhe shkencës në përgjithësi.

Më vonë edhe vetë Imam Shevkaniu u bë kadi i Jemenit për më shumë se 30 vjet, dhe këtë post e kishte pranuar vetëm pas insistimit të vazhdueshëm të dijetarëve të kohës, të cilët kishin frikë se në këtë post mund të vinte dikush që nuk ishte i denjë, prandaj e pranoi.

Vdiq në vitin 1250 h. në Sana.

 

Mësuesit e Imam Shevkaniut

Koha kur jetoi dhe veproi Imam Shevkaniu, ishte një kohë e dijetarëve të mëdhenj, të cilët po përpiqeshin që Islamit t’ia rikthenin lavdinë e dikurshme, e cila dalëngadalë, me fajin e vetë muslimanëve, kishte filluar të zbehej e të zvetënohej. Lakmia pas kësaj bote, kishte bërë që shumë njerëz të linin anash mësimet fetare dhe të mos u kushtonin atyre kujdes të merituar, prandaj, këta dijetarë, natë e ditë po i bënin thirrje popullatës islame se rikthimi i kësaj lavdie të nëpërkëmbur, mund të realizohej vetëm nëse i kthehen me zemër të pastër Librit të Allahut.

Ndër këta dijetarë të mëdhenj, prej të cilëve Imam Shevkaniu mori mësime, vlejnë të përmenden:

1. Ahmed bin Amir el-Hadathi, jurist i famshëm i kohës së tij;

2. Ismail bin Hasen bin Ahmed, i cili për aftësitë e tij të mëdha në lëmin e gjuhës, sintaksës dhe morfologjisë arabe, nga të tjerët cilësohej si “Sibevejhi” i asaj kohe;

3. Ahmed ibn el Harazi, dijetar i madh në shkencën e Fikhut dhe të Usuli fikhut, të cilin Shevkaniu e shoqëroi pandërprerë për 13 vjet;

4. Sadik Ali el Hanefi, nga i cili Imam Shevkaniu mori ixhazetnamenë në shkencat e Hadithit;

5. Abdulkadir Ahmed bin Abdulkadir bin Nasir, muxhtehid dhe dijetar i madh i zejdinjve në hadith;

6. Abdullah bin Ismail en-Nehemi, - nga i cili Shevkaniu për një kohë të shkurtër mori mësime në sintaksë dhe morfologji.

7. Ali bin Ibrahim bin Ali bin Amir, para të cilit Shevkaniu lexoi dhe studioi Sahihun e Buhariut dhe disa Sunene të tjera;

8. Jahja bin Muhammed el Huti, dijetar i gjithanshëm, nga i cili Shevkaniu mësoi matematikën, gjeometrinë, trigonometrinë etj.

Këta janë vetëm disa nga mësuesit më të mëdhenj të Imam Shevkaniut, nga të cilët ai do të mësonte shkencat islame dhe të tjera, të cilat e ngritën lart emrin e tij në mesin e më të famshëmve të të gjitha kohëve.[3]

 

Nxënësit e Imam Shevkanit

Imam Shevkaniu ishte një dijetar i cili njohuritë e fituara me çdo kusht mundohej t’i përcillte edhe tek të tjerët, kështu që nëpër duart e tij kaluan shumë nxënës, që më vonë u bënë dijetar të mëdhenj të Botës Islame; ndër ta do të veçonim:

1. Muhamed bin Hasen esh-Shexheni edh-Dhimari el Kadi, i cili mori “ixhazetin”-diplomën nga Imam Shevkaniu në shumë shkenca. Është i pari prej nxënësve i cili shkroi biografinë e mësuesit të tij – imam Shevkaniut. Po ashtu ishte poet i madh i kohës së tij;

2. Muhammed bin Muhammed Zijadetul Husna;

3. Ahmed bin Abdullah ed-Damedi;

4. Ali bin Ahmed;

5. Ahmed bin Muhammed esh-Shevkani, djali i Imam Shevkaniut, i cili pas vdekjes së t’et konsiderohej prej dijetarëve më të mëdhenj të Jemenit;

6. Hasen bin Muhammed Es-Sehuli;

7. Husejn bin Muhammed el Anesi dhe

8. Sejf bin Musa bin Xha’fer el Bahrani.

Këta kanë qenë disa nga nxënësit më të njohur të Imam Shevkaniut, ani pse numri i tyre është disa dhjetëra herë më i madh.[4]

 

Veprat e shkruara të tij

Meqenëse Imam Shevkaniu ishte një dijetar i rrallë i kohës dhe një det i vërtetë i dijes, është e natyrshme që pas vetes të ketë lënë trashëgimi të madhe të veprave të shkruara. Sot e kësaj dite shumë prej veprave të tij janë libra bazë, që lexohen e studiohen pandërprerë nga dijetarë anekënd Botës Islame. Ani pse ka shumë vepra që janë botuar e ribotohen vazhdimisht, trashëgimia më e madhe e tij ende ka mbetur dorëshkrim, diku rreth 148 vepra, dhe, dijetarët janë duke gjurmuar vazhdimisht se ç’ka mbetur prej dorëshkrimeve të tij, në mënyrë që ato të shohin dritën e botimit. Mu për këtë arsye veprat e tij do t’i ndanim në ato të botuara dhe në ato që ende gjenden dorëshkrim. Prej veprave të tij të botuara, numri i të cilave arrin në 38 vepra të mëdha disavëllimëshe, do të veçonim:

1. “Fet-hul Kadir” – Tefsiri i tij i mirënjohur, i cili njëherësh është një tefsir madhështor dhe i cilësuar shumë lart nga ana e dijetarëve. Titulli në dorëshkrimin origjinal i këtij tefsiri është “Matllaul bedrejni ve mexhmeul bahrejni” dhe ky dorëshkrim ruhet sot në Xhaminë e Madhe të Sanës në numrin apo signaturën 79. Për këtë tefsir do të bëjmë fjalë më gjerësisht në vazhdim.

2. “Nejlu-l-Evtar–sherh munteka-l-ahbar” – Libër i shkruar në shkencën e hadithit, i cili sot e kësaj dite është libër bazë.

3. “Et-Tuhaf fi medhahibi-s-selef” – libër i shkruar në shkencën e Akaidit.

4. “Irshadu-th-thikat ila ittifak esh-sherai’i ala et-tevhidi vel miad ve-n-nubuvvat” – po ashtu në shkencën e Akaidit.

5. “El Kavlul mufid fi edil-letil ixhtihadi vet taklid” – libër i shkruar në shkencën e Fikhut; në këtë libër autori shpreh pikëpamjet e veta rreth pasimit të ndonjë medhhebi dhe të ixhtihadit personal. Libri atëbotë pati ngjallur polemika të mëdha në Sana ndërmjet përkrahësve të “taklidit” dhe atyre të “ixhtihadit”. Në lidhje me këtë çështje do të bëjmë fjalë pak më tutje.

6. “El-Bedru et-tali’ë bi mehasin min ba’del karni es-sabi’ë”.

7. “Tuhfetu-dh-dhakiriin fi sherhi uddeti-l-husni-l hasiin”.

8. “Ed-Durrerul behijjeh”.

9. “Es-Sejhlul xherar el mutedeffik ala hadaiki-l-ez-har”.

10. “Sherhi-s-suduri fi tahrimi ref’il kuburi”.

11. “El-Akdu-th-themiin fi ithbati vesajeti emiril mu’minin”.

12. “El-Fevaidu-l-mexhmuah fi-l-ehadithi-l-mevduah”.

13. “El-Misku-l-faih fi hatti-l-xhevaih”[5] etj.

Për sa u përket veprave të tij dorëshkrim, numri i atyre që sot dihen, arrin, siç e thamë më lart në 148, po një pjesë e madhe e shkrimeve të tjera ende janë duke u hulumtuar nëpër vende të ndryshme të botës. Sipas Dr. Abdulganijj Kasim-it, një pjesë e madhe e këtyre dorëshkrimeve janë vjedhur nga Jemeni gjatë ekspeditave të ndryshme ushtarake dhe një pjesë ka ngelur nëpër bibliotekat private të shumë sundimtarëve e dijetarëve anekënd Botës Islame, prandaj hulumtuesit e ndryshëm kanë hasur dhe vazhdojnë të hasin në dorëshkrime të tij të panjohura deri më tash nëpër shumë biblioteka të botës, si në ato britanike, të Italisë dhe Vatikanit, të Stambollit, Indisë, Pakistanit etj. Për numrin e madh të këtyre dorëshkrimeve ka paralajmëruar edhe vetë Imam Shevkaniu duke thënë se dijetarëve u kam lënë dorëshkrime të vëllimshme nën titullin “El-Fet’hu-rrebbani”.[6]

Për të mos u mbetur borxh lexuesve, duhet të theksojmë se nga librat në dorëshkrim, 5 janë në shkencën e tefsirit, 15 në shkencën e hadithit, 20 në shkencat akaidologjike, 74 në shkencën e fikhut, 3 në shkencën e logjikës, 2 në atë të tesavufit (misticizmit) dhe 29 prej tyre në shkencat e tjera islame etj.

 

Metoda që ndoqi Shevkaniu në tefsirin e tij

Tefsiri i Shevkaniut konsiderohet një ndër librat bazë të tefsirit, i cili në faqet e tij bëri gërshetimin mahnitës të komentimit tradicional dhe të atij racional.

Këtë tefsir, ashtu siç shkruan vetë Shevkaniu në parathënien e tij, e kishte filluar në muajin Rebiul Ahir 1223 h. dhe e kishte përfunduar në muajin Rexheb 1229 h.

Tefsiri “Fet-hul Kadir” është cilësuar nga ana e dijetarëve islamë si një ndër tefsirët më të vlefshëm, ngase Shevkaniu në të ka cekur tërë atë që është e nevojshme, duke filluar që prej përputhshmërisë në mes ajeteve (munasebateve), pastaj për aspekte gjuhësore-gramatikore, për të vazhduar me dispozita në lëmin e Fikhut, llojet dhe mënyrat e lexi-mit të Kur’anit etj.

Studiuesit e tefsirit të tij kanë vërejtur se Shevkaniu kishte qenë i impresionuar shumë nga metoda e komentimit të Ibn Xherir et-Taberiut dhe në shumë raste cek mendimet e tij, duke u përpjekur që edhe në tefsirin e tij ta ruante frymën tradicionaliste të të parëve, natyrisht duke u shtuar këtyre komentimeve aty-këtu edhe komentime racionaliste, të cilat i shihte si të domosdoshme.

Imam Shevkaniu ka cekur se gjatë shkrimit të tefsirit ishte mbështetur në mendimet e këtyre mufessirëve: Ibn Xherir et-Taberi, Ibn Kethir, Xhelaluddin Es-Sujuti, Ebi Xha’fer en Nehhas, Ibn Atije ed-Dimeshki, Ibn Atije el Endelusi, Kurtubi, Zemahsheri etj.

Shevkaniu, ndër të tjera, në parathënien e tefsirit të tij shkruan: “Shumica e komentatorëve të Kur’anit janë ndarë në dy grupe: njëri grup ndoqën rrugën tradicionale të komentimit, kurse grupi tjetër ndoqën rrugën racionale…

Mund të them se të dy grupet, me disa lëshime të vogla, kanë pasur të drejtë, por unë mendoj se plotësimi i mendimeve të të dyja grupeve do të arrihej vetëm nëse në një libër bashkohen këto dy metoda të komentimit. Këtë ia kam bërë detyrim vetvetes, dhe mendoj se, me ndihmën e Allahut, edhe do t’ia arrij…

Secilit që lexon këtë libër që e shkrova, do t’i bëhet e qartë se vërtet është libër bazë, është çudi e çudirave, fushë studimi për shumë kërkues të dijes dhe synim final i të dijshëmve, të cilin e quajta “Fet’hul Kadiir - El-Xhamiu bejn fennej err-rrivaje ve-d-diraje min ilmi-t-tefsir”.[7]

Dhe vërtet mund të themi se Imam Shevkaniu e realizoi premtimin e vet, sepse në këtë tefsir ai, përveç komentimit tradicional, ajetet i komenton edhe me një komentim racional të pranueshëm, pastaj në mënyrë të mahnitshme thekson lidhshmëritë mes ajeteve dhe sureve, bën analiza të thukëta gjuhësore-gramatikore të disa fjalëve në ajetet e komentuara, gjithnjë duke cituar gjuhëtarët më me nam si Ferrai, Ebu Abide etj, për t’u thelluar në dispozita juridike, të cilat i shoshit nga shumë këndvështrime të shkollave juridike islame, dhe në fund, pashmangshëm, thotë edhe mendimin e vet, sepse vetveten e konsideronte si muxhtehid, me se i jepte të drejtë vetes që të nxirrte mendime të veta personale lidhur me shumë çështje në lëmin e Fikhut dhe Akaidit.

Metodologjia e punës së Shevkaniut do të mund të përmblidhej shkurtimisht në këto gjashtë segmente kryesore:

1. Të bashkuarit e tefsirit tradicional dhe atij racional dhe krahasimi i Shevkaniut ndërmjet tefsireve të shkruara para tefsirit të tij si dhe vlerësimi i tyre.

2. Kujdesi i madh ndaj rregullave të gjuhës arabe me të gjitha shkencat e saj. Shevkaniu mendonte se njohuria e këtyre shkencave ishte arma më e fortë e çdo mufessiri, që të mos gabonte diku gjatë sqarimit të ndonjë fjale të Kur’anit. Në lidhje me këtë shohim se Shevkaniu vazhdimisht gjatë tefsirit të tij kishte konsultuar disa libra bazë të gjuhës arabe, të sintaksës dhe të morfologjisë, si f.v. “Kitabu-z-zahir” të Ibn Enbarit, pastaj “Tehdhibu-l-lugati” nga Ezheriu, “El-Xhevheretu” nga Ibn Durejdi, “Es-Sihah fil-lugati” nga Xhevheriu etj.

3. Shevkaniu një kujdes të veçantë u kushtoi shkencave të retorikës, me se dëshmoi se si dijetar i madh i zotëronte mjaft mirë këto shkenca.

4. Ishte i vëmendshëm që gjatë përmendjes së haditheve që ishin komentime të ajeteve kuranore nga Resulullahu s.a.v.s., të zgjidhte ato më të saktat, dhe këtë në të shumtën e rasteve edhe e kishte arritur, përveç kur merrte të transmetonte disa hadithe të dobëta apo apokrife, të cilat kanë të bëjnë me vlerën e Aliut r.a., të cilat nuk i vlerësonte në mënyrë meritore. Për këto hadithe të dobëta do të flasim pak më vonë. Zakonisht në transmetimin e këtyre haditheve mbështetej tek Ibn Abbasi, Aliu r.a. dhe tek ashabët e tjerë.

5. Imam Shevkaniu në tefsirin e tij vëmendje të posaçme u kushtoi edhe kiraeteve, madje ai kishte dëshirë të theksonte të gjitha kiraetet e mundshme, qofshin ato të pranueshme ose të papranueshme. Kiraetet e papranueshme, pasi i analizonte me kujdes, i hidhte poshtë si të pabaza, duke tërhequr vërejtjen për dobësitë e tyre. Shembuj të tillë në këtë tefsir kemi të shumtë.

6. Shevkaniu më shumë se në një vend e përsërit se ky tefsir përmban të gjitha dobitë e tefsireve të mëparshme dhe mendon se, me shtesat e tij të reja, do të ishte një libër i dobishëm ndër shekuj. Dëshira e tij e madhe që ky tefsir të ishte tefsir gjithëpërfshirës u realizua, sepse “Fet’hul Kadiir” është vërtet një tefsir që përmbush nevojat e çdo lexuesi dhe studiuesi të Kur’anit.

Po sa i përket metodologjisë së komentimit të sureve dhe ajeteve, ajo përmblidhet në këto segmente:

- Që në fillim të komentimit paralajmëron nëse surja që synohet të komentohet, është mekase apo medinase, duke sjellë transmetime që dëshmojnë për vërtetësinë e këtij konstatimi, nga Ibn Abbasi, Ibn Mes’udi, Ikrime, Atau, Katadeja, Hasan el Basriu, Bezzari e të tjerë.

- Më pastaj cek numrin e ajeteve që përmban ajo sure, për të vazhduar me hadithet që flasin për rëndësinë dhe vlerën e asaj sureje, nëse ka hadithe që flasin për të.

- Flet për shkakun e zbritjes së asaj sureje apo të ndonjë prej ajeteve të sures.

- Pastaj hyn në analizën gjuhësore të fjalëve të ajeteve të asaj sureje, dhe

- Pas tërë kësaj i hyn komentimit të thukët dhe shumë të kuptueshëm të sures duke e përfunduar komentimin e saj me cekjen e rivajeteve (transmetimeve) të ndryshme nga tradita.[8]8

Në vazhdim do të sjellim fragmente nga komentimet dhe qëndrimet e Imam Shevkaniut rreth disa çështjeve të rëndësishme.

 

Imam Shevkaniu dhe mendimet e tij rreth disa çështjeve akaidologjike

Nga aspekti akaidologjik, Shevkaniu ishte pasues i mendimeve të tradicionalistëve (selefi-salih) dhe haptazi i kundërshtoi shumë prej mendimeve të mu’teziles, ani pse zejdinjtë, të cilëve u takonte ai, pothuajse në përgjithësi shkojnë pas mu’teziles në çështjet e Akaidit![9]

F.v., kur flet për jetën e dëshmorëve pas vdekjes, gjatë komentimit të ajetit 169 të kaptinës Ali Imran:

وَلاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُواْ فِي سَبِيلِ اللّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاء عِندَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ

“Kurrsesi të mos mendoni se janë të vdekur ata që ranë dëshmorë në rrugën e Allahut. Përkundrazi, ata janë të gjallë duke u ushqyer (furnizuar) te Zoti i tyre”,

Shevkaniu dakordohet me Xhumhurin, se jeta e dëshmorëve pas vdekjes është jetë e vërtetë e jo ndonjë përshkrim alegorik. Këtë mendim të tij e mbështet edhe në shumë hadithe të vërteta lidhur me këtë çështje, ndër të cilat edhe në thëniet e dijetarëve më të mëdhenj të Islamit, siç ishte Muxhahidi, se shpirtrat e dëshmorëve edhe tash shijojnë kënaqësitë e Xhennetit, hanë, pinë dhe fluturojnë në hapësirat e pakufishme të tij.[10]

Kur është fjala për fjalët e paqarta - “muteshabihatet” , Shevkaniu, ndjek metodën e tradicionalistëve, të cilët  të gjitha shprehjet e paqarta sa duhet i komentojnë vetëm sipas kuptimit të tyre sipqrfaqësor. Një rast të tillë e hasim kur duke komentuar fjalët në ajetin 255 të kaptinës El-Bekare:

وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ

“…Kursija e Tij (Dija-Sundimi) përfshin qiejt dhe tokën...”

thotë: “Kursijja” siç duket është objekt fizik, për të cilin kanë folur shumë transmetime, e ekzistimin e së cilës e kanë mohuar kategorikisht mu’tezilet, duke gabuar rëndë në këtë rast. Disa nga të parët tanë (selefi-salih) kanë thënë se “kursijja” është “Dija” dhe Ibn Xheriri e ka parapëlqyer këtë mendim. Disa kanë thënë se “kursijja” është Fuqia me anë të së cilës Allahu sundon Tokën dhe qiejt. Disa të tjerë kanë thënë se “kursijja” është vetë Arshi-froni; disa të tjerë thonë që “kursijja” është përfytyrim imagjinar i Madhështisë së Tij, ndërsa disa të tjerë gjykojnë se fjala është për Mbretërinë e Tij etj., por megjithatë më i sakti është mendimi i parë se “kursijja” këtu nënkupton fronin e Allahut, dhe në këtë rast nuk ka nevojë t’i shmangemi kuptimit të vërtetë, për t’u marrë me lloj-lloj imagjinatash dhe humbëtirash.”[11]

Kurse gjatë komentimit të ajetit 54 të kaptinës El-Aëraf:

ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ

“...Pastaj qëndroi mbi Arshin...”

thotë: “Dijetarët në lidhje me kuptimin e vërtetë të fjalës “Arsh” kanë dhënë hiç më pak se 14 mendime, por më i sakti dhe më i arsyeshmi është i pari prej tyre, mendimi i “selefi-salih” se “Allahu i Madhëruar është përqendruar mbi Arsh pa “si”? dhe “qysh”?, por në atë mënyrë që përkon me Madhërinë e Tij”, duke e zhveshur Atë nga çdo cilësi (sifat) që nuk përkon me Madhërinë e Tij”.[12]

 

Qëndrimi i Shevkaniut ndaj mendimeve të mu’teziles

Pavarësisht nga fakti se mësimet e mu’teziles patën ndikim të madh te zejdinjtë, në çështjet e “Ilmul Kelamit”, Shevkaniu në tefsirin e tij i kundërshton haptazi këto mendime dhe i refuzon ato, si p.sh. kur është fjala për pamjen e Allahut në Ahiret, gjatë komentimit të ajetit 55 të kaptinës El-Bekare :

وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسَى لَن نُّؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ وَأَنتُمْ تَنظُرُونَ

“Dhe kur i thatë: O Musa, ne nuk të besojmë ty derisa ta shohim Allahun haptazi, e atëherë juve ju rrëmbeu rrufeja (zjarri) dhe e shihnit.”

Dihet mirë qëndrimi i mu’teziles rreth çështjes nëse mund të shihet Zoti apo jo në këtë botë dhe në Ahiret, andaj Shevkaniu, mendimin e tyre se Allahu nuk mund të shihet as në këtë e as në botën tjetër, e hedh poshtë si të pabazë dhe në këtë çështje shkon me Xhumhurin e “Ehli Sune vel Xhema’ah”, se në Ahiret, xhenetlinjtë sigurisht do ta shohin Allahun xh.sh., ngase ajetet 22- 23 të kaptinës El-Kijame:

وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَّاضِرَةٌ. إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ

“Atë ditë do të ketë fytyra të shkëlqyera (të gëzuara), që Zotin e tyre e shikojnë”

e vërtetojnë këtë gjë dhe se shikimi i Madhërisë së Allahut të Plotfuqishëm është shpërblimi më i madh për ata që respektuan urdhrat e Krijuesit të tyre në këtë botë.

Po ashtu ai sulmon ashpër mu’tezilet edhe rreth çështjes së faljes së gabimeve (mëkatit të madh), kur e komenton ajetin 53 të kaptinës Ez-Zumer:

قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِن رَّحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ

“Thuaj: O robërit e Mi, të cilët e keni ngarkuar veten tuaj me shumë gabime, mos e humbni shpresën nga mëshira e Allahut, sepse vërtet Allahu i fal të gjitha mëkatet, Ai është që fal shumë dhe është Mëshirues ”.

Qëndrimin e mu’teziles se “ai që vdes si mëkatar, do të jetë përherë në zjarr të Xhehennemit”, Shevkaniu e hedh po ashtu poshtë si të pabazë, ngase Allahu xh.sh. është Mëshirues i Pakufishëm dhe se Ai kë do, e fal e kë do, jo. Përjashtim nga kjo rregull bën vetëm mëkatari i mëkatit më të madh - SHIRKUT, të cilin Allahu nuk e fal kurrsesi pa u penduar,[13] sepse edhe Vetë i Madhërishmi në ajetin 116 të kaptinës En-Nisaë, thotë:

إِنَّ اللّهَ لاَ يَغْفِرُ أَن يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَن يَشَاء وَمَن يُشْرِكْ بِاللّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلاَلاً بَعِيدًا

“Është e vërtetë se Allahu nuk fal (mëkatin) t’i bëhet Atij shok, e pos këtij (mëkati), të tjerat ia fal atij që dëshiron...”

 

Qëndrimi i Shevkaniut ndaj çështjes nëse Kur’ani është i krijuar

Është interesant të theksohet se Shevkaniu në lidhje me këtë çështje nuk anon nga mendimi i asnjërës palë dhe nuk jep kurrfarë mendimi të tij personal, por i qorton dijetarët e të dyja palëve, që u thelluan pa nevojë në një çështje kaq të ndjeshme e delikate të besimit-Imanit!!!

Madje, ai kur arrin tek ajeti:

مَا يَأْتِيهِم مِّن ذِكْرٍ مَّن رَّبِّهِم مُّحْدَثٍ إِلَّا اسْتَمَعُوهُ وَهُمْ يَلْعَبُونَ

“Atyre nuk u vjen asnjë këshillë e re (në Kur’an) nga Zoti i tyre, që ata të mos tallen me të duke e dëgjuar.” (El-Enbija’ë, 2)

ndër të tjera, thotë: “Disa dijetarë (nga mu’tezilet, vërejtja jonë S.B.) duke komentuar  fjalët e këtij ajeti, sidomos fjalët “këshillë e re”, argumentuan se fjala është për Kur’anin, dhe si i tillë Kur’ani është diçka e re, d.m.th. çdo gjë që është e re (risi) është e krijuar. Në anën tjetër, dijetarët e Ehli-Synetit janë kategorikë se fjala e Allahut (Kur’ani) është të folurit e Allahut, dhe si atribut i tillë është i përhershëm pa fillim…Rreth kësaj çështjeje, nëse Kur’ani është i krijuar apo jo, janë sprovuar shumë dijetarë, dhe kjo është për keqardhje. Me sa na është përcjellë nga të parët tanë, kjo çështje kurrë nuk është përfolur prej tyre, sepse ata kanë zgjedhur heshtjen dhe nuk kanë dashur fare të thellohen në një çështje kaq të ndjeshme, dhe kjo sipas meje është mënyra më ideale në të cilën duhet kërkuar shpëtim nga të futurit në kufër të ndonjë grupi besimtarësh nga një grup tjetër, e këtë çështje më së miri e di Allahu xh.sh.”.

Nga këto fjalë të Shevkaniut shohim se ai ka zgjedhur paanësinë në këtë çështje, nuk i mbështet as Ehli-Synetin dhe as mu’tezilet, por ua sheh për të madhe të dyja palëve pse kanë hyrë në dialog për një çështje të tillë delikate të besimit.[14]

Megjithatë, është e udhës të themi se këtu Imam Shevkaniu ka gabuar kur e ka zgjedhur këtë mënyrë–paanësinë, sepse dijetarët e Ehli-Synetit janë shumë të rreptë në këtë çështje duke thënë se “Kur’ani është fjalë (të folurit) e Allahut (ezelijj-e përhershme pa fillim) dhe si i tillë është cilësi e Tij vetjake në Vetë Qenien e Tij hyjnore, pra nuk është i krijuar”.

 

Qëndrimi i tij ndaj israiliateve

Sipas kritikëve të tefsirit, ky tefsir, përmban ndoshta më së paku israiliate në krahasim me tefsiret e tjera. Megjithëse Dr. Gamari pohon se në këtë tefsir rrallë mund të hasësh në ndonjë israiliat të cekur, madje edhe nëse janë cekur, janë cekur vetëm sa për t’i demantuar[15], dijetari tjetër Dr. Amire nuk e ndan plotësisht këtë mendim të tij, dhe e kritikon Shevkaniun për faktin se i ka cekur disa israiliate, pa nevojë, meqenëse e ka ditur fare mirë nga librat e mufessirëve para tij se janë plotësisht të pavërteta, si f.v. disa israiliate që ndërlidhen me tregimin e “Harutit dhe Marutit”, pastaj për tabutin e beni-israilëve[16]etj.

 

Disa nga vërejtjet që i janë bërë këtij tefsiri

Me gjithë vlerën e pakontestueshme të këtij tefsiri, megjithatë në të ka disa dobësi. Dijetarët që u morën me studimin e këtij tefsiri, i kanë dhënë disa vërejtje në lidhje me disa qëndrime të Shevkaniut, ndër të cilat do të veçonim:

 

Transmetimi i haditheve të dobëta dhe të sajuara (apokrife)

Ani pse Imam Shevkaniu njihet si haditholog i shquar në këtë shkencë, është çudi e madhe se si ai nganjëherë, në këtë tefsir, sjell disa transmetime (hadithe) të dobëta e të trilluara, madje nuk e sheh të udhës që të paktën, lexuesve t’ua tërheqë vërejtjen se këto hadithe janë të trilluara. Kur kemi parasysh faktin se Shevkaniu njihet edhe si një muhaddith i shquar, këto dobësi fitojnë edhe më shumë në peshë. Transmetimet e haditheve të tilla i hasim sidomos tek disa ajete kuranore, të cilat do t’i cekim në vazhdim dhe lidhur me të cilat shiinjtë ithnaasherije kanë shpifur e sajuar disa hadithe për gjoja vlerën e Aliut ndaj ashabëve të tjerë.

F.v. kur e komenton ajetin 55 të kaptinës El-Maide:

إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُواْ الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاَةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ

“Mik (i afërt) juaji është vetëm Allahu, është i dërguari i Tij dhe ata që besuan e që falin namazin dhe japin zekatin duke bërë rukuë (duke qenë respektues)”,

ai, ndër të tjera, cek një transmetim të sajuar nga shiinjtë ithnaasherije, se deri-sa Resulullahu s.a.v.s. një ditë po hynte në xhami, i kishte parë ashabët duke u falur në xhami të shpërndarë gjithandej, disa prej të cilëve qëndronin në këmbë e disa në sexhde duke u falur. Ndërkohë të Dërguarit të Allahut i shkuan sytë tek një lypës i varfër, i cili kishte hyrë në xhami për të kërkuar lëmoshë dhe e kishte pyetur nëse dikush i kishte dhënë. Lypësi iu përgjigj duke bërë shenjë nga Aliu r.a. se vetëm ai i kishte dhënë lëmoshë një unazë derisa qëndronte në ruku’ë, dhe ndërsa Resulullahu s.a.v.s., i ngazëllyer, duke madhëruar Allahun, iu drejtua ashabëve me fjalët se ajeti 55 i sures El-Maide kishte për synim Aliun dhe veprimin e tij!!!

Këtë tregim apo transmetim, që citohet nga të gjithë shiinjtë pa dallim, si i vërtetë, dijetarët islamë unanimisht e kanë shpallur të sajuar, të trilluar e të pavërtetë. Por, për çudi, Shevkaniu e kalon këtë ngjarje, pa cekur fare kategorinë vlerësuese të këtij transmetimi, me se lexuesin e lë në habi dhe huti.

Po kështu vepron edhe gjatë komentimit të ajetit 67 të po kësaj kaptine - El-Maide:

يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ وَإِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ

“O ti i dërguar! Komunikoje atë që t’u zbrit prej Zotit tënd, e nëse nuk e bën (kumtimin në tërësi ) atëherë nuk e ke kryer detyrën (revelatën-risalen) ...”

ku, ndër të tjera, gjatë komentimit, cek një transmetim se gjoja është transmetuar nga Ebu Seid El Huderiu dhe Abdullah ibni Mes’udi të kenë thënë: “Gjatë kohës sa ishte Pejgamberi a.s. gjallë e lexonim ajetin 67 të kaptinës El-Maide në këtë mënyrë:

“O ti i dërguar! Komunikoje atë që t’u zbrit prej Zotit tënd (se Aliu është zotëri i besimtarëve !!!) e nëse nuk e bën (kumtimin në tërësi), atëherë nuk e ka kryer misionin (revelatën-risalen)”!!![17]

Shevkaniu e cek këtë hadith apokrif nga shiinjtë ekstremë dhe kalon pa e thënë asnjë fjalë të vetme demanti, gjë që konsiderohet një dobësi shumë e madhe e tij.[18]

Disa dijetarë, sikur Dr. Muhammed Hasen el Gamari, janë munduar ta shfajësojnë Imam Shevkaniun për heshtjen e tij ndaj këtyre haditheve dhe disa të tjerave që aty-këtu mund ta hasen në këtë tefsir, për faktin se mjedisi ku jetonte Shevkaniu ishte ku Aliu r.a. çmohej dhe vlerësohej shumë, sepse popullata e Jemenit pa dallim ishin zejdinj, sikur janë ende edhe sot, një grup i shiinjve jo ekstremë, mësimet e të cilëve janë shumë të përafërta me mësimet e Ehli-Synetit. Shevkaniu jo që nuk e ka ditur se këto dy hadithe të cekura janë të trilluara, por nuk kishte dëshiruar që zejdinjtë, të cilëve u takonte edhe vetë, të merrnin një qëndrim armiqësor ndaj tij, kurse Shevkaniu, në anën tjetër, në shumë raste i kritikon në mënyrë indirekte edhe zejdinjtë edhe mu’tezilet për qëndrimet e tyre jo të drejta në shumë çështje.

 

Qëndrimi i tij ndaj pasimit të verbër të ndonjë medhhebi juridik

Imam Shevkaniu i kritikon ashpër ata që merren me pasimin e çfarëdo medhhebi juridik, sipas taklidit, e posaçërisht në çështjet e Fikhut, dhe kurrsesi nuk pranonte ta pasonte dikë në mënyrë të verbër-autodidakte!

Mjerisht, ai këtu ka bërë një gabim dhe lëshim të madh, ngase është dashur ta kuptonte se nuk janë të gjithë njerëzit të barabartë dhe njësoj nga aspekti i të kuptuarit mendor, dhe nuk ka mundësi që secili të jetë muxhtehid. Vërtet shumë të rrallë dhe të paktë janë ata njerëz që i plotësojnë kushtet e muxhtehidit.

Mendimet e tilla, Shevkaniu i ka shprehur gjatë komentimit të disa ajeteve, si f.v tek ajeti 23 i kaptinës Ez-Zuhruf:

إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءنَا عَلَى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِم مُّقْتَدُونَ

“...Ne i gjetëm të parët tanë në këtë fe dhe ne jemi të orientuar gjurmëve të tyre”

ku ndër të tjera thotë: “Ky ajet ka të bëjë me idhujtarët dhe pasimin e besimit të tyre të kotë nga etërit dhe stërgjyshërit e tyre, ashtu siç bënë hebrenjtë dhe të krishterët, kur verbërisht pasuan të parët e tyre në humbje dhe kotësi. Mjerisht, e njëjta gjë po ndodh edhe me Ymetin islam. Unë ia tërheq vërejtjen secilit që pason ndonjë drejtim juridik islam, se kjo gjë të shpie në humbje të qartë… Allahu nuk i ka dërguar këtij Ymeti përveçse një të dërguar, na ka urdhëruar ta pasojmë atë dhe na ka ndaluar ta kundërshtojmë:

وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانتَهُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ

“…Çka t’ju japë Pejgamberi, atë merreni e çka t’ju ndalojë, përmbajuni dhe kini frikë Allahun, se Allahu është ndëshkues i ashpër.” (El-Hashr, 7)

Nëse mendimi i një imami është argument i mjaftueshëm për njerëzit, atëherë këtij Ymeti do t’i duheshin shumë të dërguar, që t’ua përcillnin njerëzve atë me se i ka obliguar Allahu.

Ah sa çudi e madhe dhe ç’mjerim kur mukal-lidi (pasuesi) i një medhhebi, zgjedh për të punuar me mendimin e njërit prej imamëve (drejtuesve të shkollave juridike islame, - vërejtje jona S.B.), ani pse përpara e ka Librin e Allahut dhe Synetin e të Dërguarit a.s., si dhe aftësinë për të kuptuar këto detyrime nga vetëm dy burimet e cekura.!!![19]

Ai këtë ashpërsi ndaj pasuesve të medhhebeve juridike e shpreh në mënyrë edhe më të vrazhdë kur komenton ajetin 31 të kaptinës Et-Tevbe:

اتَّخَذُواْ أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِّن دُونِ اللّهِ وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَمَا أُمِرُواْ إِلاَّ لِيَعْبُدُواْ إِلَـهًا وَاحِدًا لاَّ إِلَـهَ إِلاَّ هُوَ سُبْحَانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ

“Ata i konsideruan “ahbarët” (priftërinjtë hebrej-rabinët) të tyre, “ruhbanët” (murgjit e krishterë) të tyre dhe Mesihun (Isain), birin e Merjemes, për zota pos Allahut, ndërsa ata nuk janë urdhëruar për tjetër (nga pejgamberët) pos për adhurimin ndaj Allahut një, e që nuk ka të adhuruar tjetër pos tij. I lartë është Ai nga çfarë i shoqërojnë.”,

ndër të tjera thotë: “…Në këtë ajet ka qortim për atë që ka mendje të shëndoshë dhe pason verbërisht mendimin e dikujt në fenë e Allahut, sepse të punuarit me mendimin e njërit prej medhhebeve juridike, megjithë faktin se mendimi i tyre nuk përputhet me atë që ka ardhur në Kur’an dhe Synet, është njësoj sikur që hebrenjtë dhe të krishterët i kanë konsideruar të shenjtë apo edhe si zota rabinët dhe priftërinjtë e tyre… S’ka dyshim se kjo u ngjan atyre, sikurse i ngjan veja-vesë, hurma-hurmës, uji-ujit etj. Prandaj, o robër të Allahut, o ju pasues të Muhammedit, të birit të Abdullahut, ç’ju ka gjetur vallë, që e keni hedhur pas shpine Librin e Allahut dhe Synetin e të Dërguarit të Tij, dhe jeni lidhur pas mendimeve të disa njerëzve që janë sikurse ju, që ta adhuroni Allahun nëpërmjet tyre… O Allah, Ti që e udhëzon të humburin, dhe ia ftillon rrugën atij, na udhëzo në të vërtetën, në atë që është më e sakta, dhe na e zbulo programin e udhëzimit tënd hyjnor”!!![20]

*          *          *

Këto ishin disa nga komentimet e Shevkaniut në tefsirin e tij “Fet-hul Kadir”, i cili ndonëse vende-vende hetohet një fanatizëm i vogël kur është fjala për përkrahjen e grupit të zejdinjve, dhe për disa çështje kur jep mendimet e veta personale duke u mbështetur me një vetëbesim të tepruar në ixhtihadin e tij personal, vërtet është një tefsir i vlefshëm, që kuptohet lehtë dhe që lexohet me ëndje si nga ana e dijetarëve ashtu edhe nga ana e lexuesve.

Një e metë e madhe e tij, siç thekson kritiku bashkëkohor i tefsirit Dr. Dhehebiu, është se Iamam Shevkaniu, në disa raste, ishte paksa mendjemadh, sepse nuk kurseu nga kritikat, herë me vend e herë pa vend, si mu’tezilet ashtu edhe dijetarët e Ehli-Synetit.

Shihet qartë se edhe thirrja e tij e vazhdueshme në këtë tefsir, që secili njeri të jetë muxhtehid, është e palogjikshme, sepse Shevkaniu është dashur ta dinte se nuk janë të gjithë njerëzit të barabartë në të logjikuar dhe në të kuptuar të fesë, dhe se “taklidi” në disa raste është më se i nevojshëm, natyrisht jo “taklid” i verbër, por “taklid” i arsyeshëm, i përcjellë me studime të vazhdueshme.

Dijetarët që u morën me rrethanat e kohës kur jetoi Imam Shevkaniu, këtë qëndrim të tij rigoroz e arsyetojnë me dëshirën e flaktë të tij që Bota Islame të mos vdesë duke imituar ata që ishin para tyre, por që vazhdimisht të përpiqet të gjejë mënyra të reja të të logjikuarit dhe të punuarit me Librin e Allahut, në rrethana të reja, të cilat kishin qenë të panjohura për dijetarët e mëhershëm, natyrisht pa cenuar shenjtërinë e mësimeve hyjnore dhe pa lëshuar pe në çështjet më esenciale të besimit.

Ky tefsir është i shtypur dhe i botuar në pesë vëllime, dhe fatmirësisht, siç e theksuam edhe më parë, në botimet e reja të tij nuk mund të hasen ato lëshime, kur është fjala për përmendjen e haditheve apokrife, që flasin për “vlerën e Aliut” ndaj halifëve para tij.

Allahu e pastë mëshiruar Imam Shevkaniun për kontributin e tij në shkencën e tefsirit!


[1]Sana – kryeqyteti i Jemenit të sotëm

[2] Dr. Muhammed Husejn Edh-Dhehebi “Et-Tefsiru vel mufessirune” vëll. II, fq. 273.

[3] Nga parathënia e tefsirit “Fet’hul Kadir”, Dr. Abdurrahman Amire. vëll. I fq. 22.

[4]Po aty, fq. 24.

[5]Po aty, fq. 32-35.

[6] Dr. Abdulganijj Kasim “El-Imam esh-Shevkani-hajatuhu ve fikruhu”, fq. 200.

[7] Imam Shevkani, “Fet’hul Kadiir” vëll. I, fq. 58, Kajro 1994.

[8] Dr. Muhammed Hasen el-Gamari “El-Imam esh-Shevkani mufessiren” fq. 149.

[9] Zejdinjtë pasojnë mu’tezilet në shumë çështje akaidologjike, nga fakti se themeluesi i këtij fraksioni, Zejd bin Ali, ishte nxënës i Vasil bin Ataut, themelues i fraksionit të mu’teziles.

[10] “Fet’hul Kadiir” vëll. I, fq. 265.

[11] “Fet’hul Kadiir” vëll. I, fq. 244.

[12] “Fet’hul Kadiir” vëll. II, fq. 201.

[13] “Et-Tefsiru vel mufessirune” vëll. II, fq.286.

[14] Po aty, fq. 286-287.

[15] “El-Imam esh-Shevkani mufessiren”, fq. 279

[16] Dr. Abdurrahman Amire, nga parathënia e tefsirit “Fet’hul Kadiir”, fq. 51

[17] “Fet’hul Kadir” - vëll. II, fq. 57, Kajro 1349 h; Shih “Et-Tefsiru vel mufessirune” vëll. II, fq. 277.

[18] Fatmirësisht, këto dobësi dhe lëshime të Shevkaniut, nuk janë përsëritur gjatë botimeve më të reja të këtij tefsiri, sepse redaktorët bashkëkohorë të tij, si Dr. Abdurrahman Amire, redaktor i këtij botimi të vitit 1994, e kanë spastruar këtë tefsir nga këto gjëra. (Më gjerësisht, botimi i parë viti 1994, botuar në Mensure të Egjiptit, nga Shtëpia botuese “Darul Vefa’ë”.)

[19] “Fet’hul Kadiir” vëll. II, fq. 189.

[20]Po aty, vëll. II, fq. 237.

Sabri ef. Bajgora

Tanzil.net

Mp3quran.net

Sa janë online

Kemi 12 miq dhe s'ka antarë në linjë

Kryesia e BIRK - ut

Lajme – Bashkësia Islame e Kosovës